Siz Voltaire'i de böyle hatırlıyorsunuz. Tarihin en antika sloganlarından biriyle: "Sevgili dostum, sizin görüşlerinize katılmıyorum ancak bu görüşlerinizi rahatça ifade edebilmeniz için canımı feda etmeye hazırım" gibi ne idiğü belirsiz bir lafla. Saygıdan zerre kadar nasiplenmemiş bu şahsiyetin, bu sözünün, kendisini de içine yerleştirdiği kibar seçkinler için geçerli olduğunu anlayabilmeniz için, onun gerçek fikirlerini, yalaka sansürünüzün görmezden geldiği iğrenç sözlerini gözünüze sokmak mı gerekir? Bakın hele fikir özgürlüğü tutkunu Voltaire'e... "Kentlerde anlaşılmayan bir jargonla konuşan, pek az düşünceye ve buna bağlı olarak sınırlı anlatım biçimlerine sahip, Afrikalı kafirlerden de geri" diye aşağıladığı Avrupa köylülerinin, onun nezdinde saygıyla karşılanacak ne gibi bir fikirleri olabilirdi ki. Bu aleni aşağılamaya karşın, Voltaire, kendi köylüsü için kibar ifadeler kullanmıştır. Afrikalılar için öyle mi? Afrika boydan boya köleleştirilir ve milyonlarca siyah zorla ve kırbaçla Amerikalara taşınırken, Aydınlanma'nın büyük filozofunun, siyahlara ilişkin söyledikleri felsefe tarihinin yüz karasıdır: "Bayağı tazı nasıl cins tazıdan farklıysa, zenci ırkı da bizimkinden farklı bir insan türüdür. Eğer bizim anladığımızdan farklı bir zekaları yoksa, bu türün çok düşük olduğu söylenebilir." Düşünceleri, bırakın hümanizmi, insanların Adem ile Havva'dan türediğini söyleyen Kitab-ı Mukaddes'e bile uymuyormuş; ne gam. O, köleliği savunabilmek adına "kutsal öyküye" inanarak ırk ayrımcılığına karşı çıkan hümanistlere de, dini bütünlere de savaş açtı. "Beyazların, Siyahların, Albinoların, Hotantoların, Laponların, Çinlilerin, Amerikalıların birbirlerinden tamamen farklı ırklara ait olduklarından kuşkulananlar yalnızca körlerdir" diye buyurdu. Bununla da yetinmedi; ırklar merdiveninin kendince bir taslağını sundu: "İnsandan hayvana doğru inen dereceler" hiyerarşisinde siyahlar, en alt sıraya ama "maymunlarla istiridyelerin üstüne yerleştirilmişlerdi." En üst basamakta, tabii ki Avrupalı beyazlar vardı.

"Cins tazı"ların sözcüsü Voltaire; Le Pen'in ağababası… Şimdi, "Ben insanım" diyen bir siyaha Voltaire'in vereceği cevabı düşünün: "Fikrinize katılmıyorum ama saygıyla karşılıyorum." Ne kadar bayağı, değil mi?

Voltaire'in Müslümanlara, Araplara, Türklere uygun gördüğü nitelemeleri buraya aktarmıyorum bile. Bu başlı başına bir yazı konusu. Ama şu kadarını söyleyebilirim. Hiç de hoş şeyler değildir ve onun sözleri yanında, geçenlerde Danimarka'da faşistlerin kampında, İslam peygamberini aşağılama konusunda eğitimden geçirilen çocukların yaptıkları ya da Papa'nın sözleri çok masumane kalır.

Bir de Montesquieu var tabii. "İnsanların özgür ve bağımsız doğduğunu" bir doğa yasası olarak koyan büyük hukuk adamı. Şöyle diyor: "En bilge yaratık olan Tanrı'nın, bir ruhu, özellikle de iyi bir ruhu kapkara bir bedene yerleştirmiş olabileceği düşüncesini hiç kimse kabul edemez." Siyahları insanlıktan tart ederken, bunu kendi düşüncesi olarak söylemiyor büyük düşünür; herkes adına konuşuyor, kural koyuyor. Onun evrensel hukuku bu işte. "Yasaların Ruhu" kitabını okumayı bir deneyin isterseniz. Asya ve Afrika halkalarına duyduğu düşmanlığın ne kadar derin olduğunu göreceksiniz. Mesela şöyle şeyler okuyacaksınız: "Afrika kıyılarında yaşayan insan topluluklarının çoğu ya vahşidir, ya yaban… Sanat, endüstri diye bir şey yoktur onlarda; buna karşılık, doğadan kolaylıkla elde ettikleri bol miktarda değerli madenleri vardır. Şu halde uygar insan topluluklarının tümü onlarla kendi yararlarına ticaret yapacak durumdadırlar; hiçbir değeri olmayan şeyleri onlara değerliymiş gibi gösterir, karşılığında yüksek fiyat isteyebilirler." Hatırlatalım; "Avrupa toprakları ve ikliminin öteki kıtalardan daha iyi olduğu, onun için Avrupalıların üstün olması gerektiği" yolundaki sözüm ona "bilimsel" fikir de onun buluşuydu.

Bütün bunlardan sonra kimse Voltaire'in, Montesquieu'nün düşünce tarihindeki yerlerini, fikirlerinin dünyayı nasıl etkilediğini anlatmaya kalkmasın. "Böyle şeyler söylemiş olabilirler ama şöyle şöyle iyi şeyler söylediler" ya da "dönemin egemen zihniyetinden bağımsız değillerdi" türünden diyalektik hokkabazlıklara ihtiyacımız yok. Biliyoruz ki, tam da onların yaşadığı çağda ve onlara karşı, "İnsanoğlu kendini onurlandır! Amerikan yerlisi ve zenci kardeşindir. Bu yüzden onlara zulüm etmemelisin, onları öldürmemelisin ve onlardan çalmamalısın. Çünkü onlar senin gibi insan" diye haykıran ve her bakımdan onlardan daha derinlikli Herder gibi Avrupalı düşünürler de var. Ne yazık ki, Aydınlanma çağı Herder ve onun gibi düşünenlerle değil, Voltaire ve Montesquieu'lerle anılıyor. Bizim aydınlarımız da sorgusuz sualsiz buna sarılıyor. Aydınlanma çağının özgürlüğün değil de, köleliğin zirve yaptığı bir devir olduğu gerçeği de böylece hasıraltı ediliyor. Bakınız İspanyol tarihçi Josep Fontana ne diyor: "Amerikan yerlilerine boyun eğdirilmesi için Kastilyalı ilahiyatçılar ne yaptıysa, 18. yüzyılın Fransız filozofları da siyah kölelere boyun eğdirilmesi için aynı şeyi yaptı." Ve ekliyor: "Aslında ırkçılığın ilk kuramcıları Montesquieu, Buffon ve Voltaire'in temsil ettiği Aydınlanma geleneği içinde ortaya çıktı." Fontana, Aydınlanma filozoflarının ırkçılığına, "çeşitli ırkların farklı köken ve yapıya sahip olduğu iddiasını nesnelleştirecek bazı yöntemleri sunan (dönemin) tıp bilimi"nin de bir hayli katkı sağladığını söylüyor. Tıp bilimi demişken; Aydınlanma çağından epey sonra, 1912'de Nobel tıp ödülüne layık görülen Alexis Carrel de, "İnsan Bu Meçhul" adlı kitabında toplumun üst sınıflarıyla, alt sınıfları arasında genetik farklar bulunduğunu "ispatlayan" bir Fransız olarak Voltaire'in, Montesquieu'nün torunuydu. Muhtemelen dedelerine çok şey borçluydu.

Madem, 20. yüzyıla atladık; "özgürlükçü Fransa"dan bahsederken adı anılan yazarlardan birini de tanıyalım. Albert Camus'den bahsediyorum. Onun romancılığından, büyük edebi dehasından söz edilseydi kimsenin bir diyeceği olamazdı. Ama, "eleştiren, özgürlükçü yazar kimliği"nin örneği olmak başka, büyük yazar olmak başkadır. Ezra Pound da büyük bir şair ama iliklerine kadar faşistti. Onun büyük şairliği, faşistliğini örtecek bir mazeret oluşturmadı. Sömürgeci Fransa'ya selam duran Albert Camus niye bundan muaf olsun ki? Kaldı ki, Camus'nün edebi metinlerini farklı bir okumadan geçiren Edward Said, O'Brien gibi eleştirmenler, o metinlerin sömürge deneyimiyle bağlantılarını da açığa çıkarmışlardır.

Malum; Camus, Cezayir'de doğmuş bir Fransız'dır. Özgürlük ve bağımsızlık mücadelesini yürüten Cezayirliler, Fransız usulü bir faşist kırıma maruz kalırken, Cezayir futbol takımının kaleciliğini de yapmış Camus, dehasını sömürgeci Fransa'nın hizmetine sunmaktan kaçınmamıştır. Batı'yı tehdit eden "Müslüman emperyalizminden" ilk söz edenlerden biri odur. Fransa, İngiltere ve İsrail, Süveyş Kanalı'nı millileştirdi diye Mısır'a karşı tarihin en utanç verici saldırısını gerçekleştirirken, Camus saldırganları alkışlamakla kalmamış, kendisi de "Arapların Hitler'i Nasır"la ilgili sert yorumları nedeniyle bir hayli alkış almıştır. Ama onun asıl mücadelesi, Cezayir halkının bağımsızlık talebine karşı olmuştur. Bu bağlamda kaleme aldığı siyasal bildirge şöyle bir şeydir: "Cezayir söz konusu olduğunda ise ulusal bağımsızlık tümden tutkudan ibaret bir formüldür. Şimdiye değin Cezayir ulusu diye bir şey olmamıştır." Cezayir üzerinde öncelikli hak sahibi olarak Fransa'ya öyle ayrıcalıklı bir yer verir ki, Edward Said onun düşüncelerini, 1938'de Cezayir'de Arapçanın "yabancı dil" olduğunu söyleyen bir Fransız bakanın düşüncesi kadar mantıksız bulur. Gerçekten de Albert Camus, sömürgecilik söz konusu olduğunda, bir dünya yazarının, bir edebi dehanın ne hallere düştüğünün iyi bir örneğidir. Sartre için o "sömürgeciliğin yeniden kotarılabileceğine inanan bir neo-sömürgeci"dir. Albert Memmi, onu "iyi niyetin sömürgecisi" diye tanımlamıştır. Zaten o da, Cezayir'in bağımsızlığına ve bu bağımsızlık için savaşan Cezayir Kurtuluş Cephesi'ne (FLN) daima karşı çıkmış ve sonunda "Adalete inanıyorum ama anamı korumayı adaletten önde tutarım" diyerek safını seçmişti. Camus'yü sadece bir romancı olarak tanıyanlar, onun siyasi yazılarından ve söylevlerinden haberi olmayanlar için bunlar şaşırtıcı olabilir. (Onun Cezayir'le ilgili yazıları "Cezayir Günceleri" adı altında bir kitapta toplanmış ama her nedense Türkçeye çevrilmemiştir.) Ama Camus açık sözlüdür; yorumcularının sansürünü ve onu bağımsız aydın tipinin örneği olarak sunma gayretlerini bizzat kendisi hükümsüz kılmıştır. Fransız ordusunun Vietnam'da, Cezayir'de, Madagaskar'da insanlığı ayaklar altına aldığı bir sırada, Camus "Bundan böyle kendi vatanımızın üzerine titreyecek, yalnızca ona yüklenmemeye, onu tarihi suçların altında ezmemeye daha çok dikkat edeceğiz" demekteydi. Bütün kanıtlarıyla ortaya serildiğinde bile "işkenceyi protesto etmeyi reddeden" yazarın Cezayir sorununa sunduğu çözümün ikinci ve üçüncüsü maddesi şöyleydi: "İki: (Fransız Yönetimi) Cezayir'deki Fransızların hakları konusunda hiçbir uzlaşmaya gitmeyecektir. Üç: Fransız devleti gönüllü olarak vereceği adaletin sonucunda, Fransız devletinin bir çeşit tarihi ölümün eşiğine gelmesine, ayrıca Batı'nın, Avrupa'yı bir kadavra haline getirecek ve Amerika'nın yalnız kalmasına yol açacak bir kuşatma tehlikesine atılmasına izin veremez." Özgürlükçü ve bağımsız aydın tipinin nasıl bir şey olduğunu görüyorsunuz değil mi?

Burada bırakalım. Ama şunu da anlayalım. Adları saygı ve gıptayla anılan bu yazarlar, Sartre hariç, Fransa'nın sömürgelerde ve anayurtta insanlığa karşı işlediği cürümlerin açıktan açığa suç ortaklarıdır. Buna karşın hala yargıç pozisyonundaysalar, bunu büyük ölçüde, Fransa'nın üç yüz yıl içinde özenle oluşturduğu, Fransız hayranlarının da sorgulamaksızın benimsediği "özgürlükçülük" halesine borçludurlar.

NOT: Bir sonraki yazıda, bu özgürlükçülüğün Fransa'nın yakın tarihine nasıl yakıştığını göstermeye çalışacağım.
Kemal Tayfur/31.10.2006