Anasayfa    Kültür      Osmanlı'da Kölelik: Sorular ve Cevaplar

Osmanlı'da Kölelik: Sorular ve Cevaplar



1. Yazınızda "19. yüzyıl boyunca imparatorluğa gelen" Afrikalı köle sayısının her yıl için 10 bin olduğunu belirtiyorsunuz. Dergidekinin aksine, kitabınızda Toledano'ya atıfla, bu sayının hem siyah, hem de beyaz köleleri kapsadığını yazıyorsunuz. Hangisi doğru?

Y. HAKAN ERDEM: KİTAPTA TOLEDANO'NUN "MISIR HARİÇ OLMAK ÜZERE" GELEN "SİYAH VE BEYAZ" KÖLE SAYISINI YILLIK 10.000 OLARAK TAHMİN ETTİĞİNİ SÖYLÜYORUM (ERDEM, 2004, 77). DERGİDE İSE TAHMİN KONUSU OLAN SADECE AFRİKALI KÖLELER, BEYAZLAR BU ANALİZDE YOK! YALNIZ DİKKAT EDİLECEK BİR HUSUS VAR: BURADAKİ RAKAM HERHANGİ BİR YERİ DIŞARDA BIRAKMAYARAK TÜM İMPARATORLUK İÇİN GEÇERLİ. BU DA ZATEN AÇIKÇA SÖYLENMİŞ. YANİ BURADA BİRBİRİNİN "AKSİNE" OLABİLECEK HERHANGİ BİR DURUM YOK. BİRBİRİNİ DIŞLAMAYAN İKİ AYRI TAHMİN VAR:
a- MISIR HARİÇ, SİYAH+BEYAZ: 10.000 (KİTAP)
b- TÜM İMPARATORLUK, SİYAH: 10.000 (DERGİ)


2. Kitabınızda sayılarla ilgili başka bir iddia ya da tahmin öne sürmediğinize, dergide de Toledano'ya başvurmadan kendi tahmininiz olarak tekrarladığınıza göre, "yılda 10 bin Afrikalı köle" sayısını makul bulduğunuz anlaşılıyor.

(H. E.): MAKALEDE VERDİĞİM RAKAMIN BENİM TAHMİNİM OLDUĞUNUN ANLAŞILMIŞ OLMASI SEVİNDİRİCİ. BUNUN BİR "KABULLENİŞ" (VARSAYIM) OLDUĞUNU ELİMİZDEKİ RAKAMLARIN KESİNLİĞİ KONUSUNDA EN UFAK BİR İDDİAYA KALKIŞMADAN ZATEN SÖYLEMİŞ BULUNMAKTAYIM. TÜM İMPARATORLUK İÇİN YILDA 10.000 GİBİ CÜZİ BİR RAKAMIN "GAYRİMAKUL" BULUNMASI İÇİN DE EN AZINDAN BENİM YAPTIĞIM KADAR BİR ARAŞTIRMA YAPILDIĞINI GÖRMEK İSTERİM.

KİTABIMDA SAYILARLA İLGİLİ "BAŞKA BİR İDDİA YA DA TAHMİN ÖNE SÜRMEDİĞİM" KONUSUNA GELİNCE, BURADA ÇEŞİTLİ SEVİYELERDE SORUNLAR VAR. TARİHÇİLERİN ULAŞABİLDİKLERİ KESİN SAYI BELİRTEN BELGELER VARSA, ONLARI VERİRLER. DÖNEMİNDE YAPILMIŞ TAHMİNLER VARSA ONLARI DA AKTARIRLAR. DATADA BÜYÜK GEDİKLER VARSA O ZAMAN DA İHTİYATLI BİR ŞEKİLDE BAŞKASININ TAHMİNLERİNİ KABUL EDER VEYA KENDİLERİNİNKİNİ SUNARLAR. ŞİMDİ GEREK MAKALEDE, GEREK KİTABIMDA SADECE İSTANBUL'DA 17 ŞUBAT 1881 VE 31 TEMMUZ 1889 TARİHLERİ ARASINDA 820 AFRİKALI KÖLENİN YETKİLİLERİN MÜDAHALESİ SONUCU ÖZGÜRLÜĞE KAVUŞTURULDUKLARINI SÖYLEDİM. BU ŞEKİLDE ÖZGÜR KILINAN HER KÖLEYE KARŞI İTHAL EDİLEN AMA AZAT EDİLMEYEN VEYA SONRA KİMSENİN MÜDAHALESİ OLMAKSIZIN SAHİPLERİ TARAFINDAN AZAT EDİLEN BAŞKA KÖLELERİN DE OLABİLECEĞİNİ EN AZINDAN MANTIKİ BİR KATEGORİ OLARAK KABUL ETMEK GEREK. DOLAYISIYLA BU RAKAMI AFRİKALI KÖLE TİCARETİNİN DEFALARCA YASAKLANDIĞI VE YAPILMASININ İYİCE ZORLAŞTIĞI BİR DÖNEMDE BİR GÖSTERGE OLARAK ALMAK GEREKİR. AZIMSANACAK BİR RAKAM OLDUĞUNU HİÇ ZANNETMİYORUM.

AYNI ŞEKİLDE TEK BİR KUZEY AFRİKA LİMANINDA, BİNGAZİ'DE 20 YILLIK BİR DİLİMDE 1600 AFRİKALI KÖLENİN İNGİLİZ KONSOLOSLUĞU ARACILIĞI İLE AZAT EDİLDİĞİNİ, DİĞER BİR LİMANDA, TRABLUS'TA 14 YILLIK BİR DİLİMDE 2016 KÖLENİN AZAT EDİLDİĞİNİ, MISIR'DA İSE 4 AĞUSTOS 1877-31 ARALIK 1886 ARASINDA ASGARİ 14.400 AFRİKALI KÖLENİN AZAT EDİLDİĞİNİ YAZDIM (ERDEM, 2004, SS. 212-214). BU KADAR AFRİKALI KÖLEYİ ÜSTELİK ZORUNLU BİR İLGA YASASI ÇIKARMAKSIZIN AZAT EDEBİLMEK İÇİN DAHA EPEYCESİNİN DE İTHAL EDİLMESİ GEREKİR, DEĞİL Mİ? HİÇ DE ÖNEMSİZ OLMAYAN BU RAKAMLARI SADECE YILLIK 10.000 SAYISININ NE KADAR MUHTEMEL VE MÜMKÜN BİR YEKUN OLDUĞUNU GÖSTEREBİLMESİ İÇİN BURADA VERDİM.

Yüzyılın tamamı için yaklaşık bir milyon köle demek bu.

(H. E.): DOĞRU HESAP İÇİN TEBRİKLER.

Bu sayıya Mısır'dakilerin dahil olmadığını da kitabınızdan öğreniyoruz.

(H. E.): MAKALEDEKİ RAKAMIN BAŞKA BİR TAHMİN OLDUĞUNU BİRAZ ÖNCE İZAH ETTİM. DOLAYISIYLA DERGİDEKİ "TÜM İMPARATORLUK" İFADESİNE BİR KEZ DAHA DİKKAT ÇEKMEKLE YETİNİYORUM. SANIRIM İKİ DEĞİŞİK MEVCUDİYET İÇİN İKİ DEĞİŞİK TAHMİN YAPMAK BİLİMSEL OLARAK ÇOK SAKINCALI DEĞİLDİR.
(!)

Öte yandan imparatorlukta, her halükarda siyahlardan daha fazla ya da en az onlar kadar beyaz köle de vardı. Onlar da hesaba katılırsa köle sayısı ne kadar olmalıdır?

(H.E): İMPARATORLUK'TA NEDEN HER HALÜKARDA DAHA ÇOK BEYAZ KÖLE OLMASI GEREKTİĞİNİ ANLAMADIĞIM GİBİ, BÖYLE BİR ÇALIŞMANIN YAPILDIĞINDAN DA HİÇ HABERDAR DEĞİLİM. BÖYLE KESİN BİR İFADE KULLANILDIĞINA GÖRE BU SÖYLENEN BİR ÖNERME VEYA VARSAYIM DEĞİL KESİN BİR SONUÇTUR. KAYNAK AÇIKLANIRSA ANCAK MEMNUN OLURUM. TÜM İMPARATORLUKTAKİ SİYAH-BEYAZ BÜTÜN KÖLELERİN SAYISININ NE OLDUĞUNU BİLMEDİĞİM GİBİ EN UFAK BİR TAHMİNDE BİLE BULUNMAK İSTEMEM. BENİM SON DÖNEM OSMANLI NÜFUS TAHRİRLERİNDEN ÇIKARSAYABİLDİĞİM SADECE İSTANBUL'A AİT RAKAMLAR VAR. BUNUN DA KİMSEYİ TATMİN EDECEĞİNİ SANMIYORUM. BU KONUDA BİR DİPNOT OLARAK ŞUNLARI DA EKLEMELİYİM: a- "İMPARATORLUKTA NE ZAMAN" DİYE SORMAK GEREKİR. b- MAALESEF TÜM İMPARATORLUĞUN HERHANGİ BİR ZAMANDA TOPLAM NÜFUSU BİLE KESİN OLARAK BİLİNMİYOR, NEREDE KALDI SİYAH-BEYAZ KÖLELER!


Osmanlı iktisadi sistemi bu boyutta bir köle varlığını kullanabilecek kapasiteye sahip miydi? Köleler nerelerde çalıştırılıyordu? Evler dışında, kölelerin toplu olarak çalıştırıldığı işletmeler var mıydı?

(H.E.): BOYUT KONUSUNDA YENİ BİR ŞEY SÖYLEMEKSİZİN İMPARATORLUĞUN ÇEŞİTLİ YÖRELERİNDE DEĞİŞİK KÖLE İSTİHDAM EDİŞ ŞEKİLLERİ OLDUĞUNU SÖYLEMEKLE YETİNEYİM. EN ÇOK KÖLE İSTİHDAMININ EVİÇİ HİZMET KÖLELİĞİ ALANINDA OLDUĞU BİR GERÇEK AMA TRABLUS'TA TARIM SEKTÖRÜNDE, MISIR'DA HIDIV'İN ŞEKER KAMIŞI TARLALARINDA, ANADOLU TAŞRASINDA, AİLELER YANINDA- TARIMDA , HİCAZ'DA İNŞAAT SEKTÖRÜNDE VS. OLMAK ÜZERE DEĞİŞİK KÖLE İSTİHDAM ŞEKİLLERİ VAR. 1864 SONRASI GELEN ÇERKESLERİN TARIM KÖLELERİNİN NÜFUSU 150.000 OLARAK TAHMİN EDİLİYOR. 19.YÜZYILDAN ÖNCESİ VE DAHA FAZLA BİLGİ İÇİN KİTABIMA BAKILABİLİR.


3. Köleler, satışa çıkarıldıkları Osmanlı pazarlarına nasıl ulaştırılıyordu? Yılda on binden söz ediliyorsa eğer, bu kadar sayıda kölenin nasıl taşındığını açıklamak gerekir.

(H.E.): SANIRIM BU AÇIKLAMA İŞİNİ E.R.TOLEDANO "OSMANLI KÖLE TİCARETİ, 1840-1890" ADLI KİTABINDA ENİNE BOYUNA YAPTI. KİTAP TÜRKÇEDE MEVCUT.

Öte yandan yollardaki ve gemilerdeki ölümler hesaba katılırsa, çıkış noktasındaki köle sayısının varış noktasındakinin birkaç katı olması gerekiyor. Bu halde, Osmanlı pazarlarına yılda on bin Afrikalı köle getiriliyorsa, demek ki kaynağında bu sayı birkaç on bin civarındaydı.

(H.E.): BAKIN, BU SÖYLENEN SADECE OSMANLI İÇİN DEĞİL DÜNYA KÖLELİK ÇALIŞMALARI AÇISINDAN FEVKALADE BİR EHEMMİYETİ HAİZ. ÇOK DAHA UZUN VE SIKIŞIK KOŞULLARDA OKYANUS GEÇMEYİ GEREKTİREN ATLANTİK KÖLE TİCARETİ İÇİN YAPILAN ÇALIŞMALARDA ÖLÜM ORANI GENELDE % 20 OLARAK VERİLİR. OSMANLI TİCARETİNDE ÖLÜM ORANININ % 60-70' LERE ULAŞTIĞI HERHALDE BİZİM BİLMEDİĞİMİZ ARAŞTIRMALARA DAYANARAK SÖYLENİYOR. BU GERÇEKTEN ÖNEMLİDİR (!)


Osmanlı'nın Afrika'nın içlerine dek nüfuz edebilecek, bu kadar çok insanı köleleştirebilecek bir gücü var mıydı?

(H.E.): BUNUN İÇİN DE TOLEDANO'YA MÜRACAAT.


İmparatorluk, Arabistan ve Kuzey Afrika'daki denetimini tümden yitirdiği, hem askeri hem sivil denizciliğinin çöktüğü, Akdeniz'i tümüyle İngiliz ve Fransız donanmalarına teslim ettiği bir çağda denizaşırı bu ticareti yürütmeyi nasıl başardı?

(H.E.): 19. YÜZYILDA ASKERİ VE SİVİL DENİZCİLİĞİN ÇÖKTÜĞÜ ÇOK YANLIŞ BİR YARGI. BU TİP ŞEYLERİ PERVASIZCA SÖYLEYEBİLMEK İÇİN KULAKTAN DOLMA "DAĞILMA DÖNEMİ" EDEBİYATI YAPMAK YERİNE OSMANLI DENİZCİLİK TARİHİNE BİRAZ BAKMAK GEREKİR. SORUNUN KURULUŞUNDAN OSMANLIYA GELEN TÜM AFRİKALI KÖLELERİN OSMANLI GEMİLERİ İLE TAŞINDIĞI YARGISINDAN HAREKET EDİLDİĞİ ANLAŞILIYOR. İNGİLİZ, RUS, AVUSTURYALI, OSMANLI, FRANSIZ VE MISIR TİCARİ GEMİLERİYLE YAPILAN BİR TİCARET BU. BUNUN DA ÖTESİNDE, AKDENİZ'İN ÖYLE VARSAYILDIĞI GİBİ İNGİLİZ-FRANSIZ GEMİLERİNE "TESLİM" EDİLME HALİ FİLAN YOK. O KADAR YOK Kİ SİYAH KÖLE TİCARETİNİ ÖNLEMEK İÇİN İNGİLTERE VE OSMANLI ARASINDA İMZALANAN 1880 KONVANSİYONUNDA AKDENİZ HİÇ KAPSANMAMIŞ! AYRICA İNGİLİZ DONANMA GEMİLERİNİN DİĞER DENİZLERDEKİ "ARAMA VE ELKOYMA" HAKLARINI OSMANLI DONANMASINA AİT GEMİLERDE UYGULAYAMAYACAKLARI DA KONVANSİYONDA AÇIKÇA BELİRTİLMİŞTİR. BUNUN İÇİN DE BENİM KİTABIMA 168. SAYFA VE SONRASINA MÜRACAAT.


4. Sözünü ettiğiniz boyutta bir köle ticareti yaşansaydı eğer, bu kölelerin torunları aramızda olurdu. Osmanlı artık yok ama Osmanlı'dan arta kalan toplumlar ortada. Osmanlı'dan bağımsız olarak Afrikalı köle kullanan ve Afrika'yla iç içe yaşayan Arap ülkeleri dahil, hiçbirinde bu kölelerin bakiyesi olacak sayılara ulaşmak mümkün değil. Öyleyse yüz yıl öncesine kadar bu topraklarda yaşadığı iddia edilen kölelere ne olmuştur?

(H.E.): BURADA, TAHMİN ETTİĞİM BOYUTLARDA BİR KÖLE TİCARETİNİN YAŞANMADIĞI "ARAMIZDAKİ" KÖLE TORUNLARININ SAYILMASI YÖNTEMİYLE KANITLANMAYA ÇALIŞILMIŞ. SADECE BİZİM "ARAMIZDA" DEĞİL OSMANLI ARDILI AFRİKA VE ARAP TOPLUMLARINDA DA BU SAYIM YAPILMIŞ OLACAK Kİ "HİÇBİRİNDE" BU KÖLELERİN BAKİYESİ OLACAK SAYILARA ULAŞILAMAMIŞ! ATLAS DERGİSİ OLARAK OLANAKLARINIZIN KULLANILMASINI VE KUZEY AFRİKA İLE ORTADOĞU'DA KÜÇÜK BİR TURA ÇIKMANIZI HARARETLE TAVSİYE EDİYORUM. İSRAİL-FİLİSTİN'DE YAŞAYAN BEDEVİLER ARASINDA BİLE SİYAHİ İNSANLAR VARKEN, MISIR, IRAK, LİBYA, YEMEN GİBİ ÜLKELERDE TOPLUMUN GENİŞ KESİMLERİ AFRİKALI VEYA AFRİKALI İLE KARIŞIKKEN BENİM BİR TARİHÇİ OLARAK KONUŞMAYA ÇOK İHTİYACIM OLDUĞUNU SANMIYORUM DOĞRUSU. BUNUN DA ÖTESİNDE BU KONUDAKİ "HASSASİYETİ" DE HİÇ ANLAMIŞ DEĞİLİM.

İstanbul gibi yerlerde "Afrikalıların nüfusun geneliyle hızla karıştığı" yolundaki düşünceniz neye dayanmaktadır?

(H.E.): BUNA DA BASİT BİR CEVAP VERMEK İSTİYORUM. GÜNÜMÜZDE TÜRKİYEDE'Kİ AFRİKALILARLA İLİŞKİN DAHA ÖNCE NATİONAL GEOGRAPHIC VEYA HÜRRİYET, ORADAN ALARAK FOCUS GİBİ YAYINLARDA YAYIMLANAN AFRİKALI AİLE FOTOĞRAFLARINA BAKTIĞINIZDA İLK KUŞAĞIN BÜTÜNÜYLE AFRİKALI, ÜÇÜNCÜ KUŞAĞIN NEREDEYSE BEYAZ OLDUĞU BELKİ GÖRÜLMÜŞTÜR. DAHA DA KANIT ARANIYORSA M.OLPAK'IN KİTAPLARINA MÜRACAAT. ORADA ANNESİNİN ZENCİ BABASININ BEYAZ BİR GİRİT GÖÇMENİ OLDUĞUNU OKURSUNUZ. BUNUN DA ÖTESİNE GİTMEK İSTİYORSANIZ TARİHİ KAYNAKLARA, ANILARA (AZİZ NESİN VEYA HALİDE EDİB'İNKİLERDEN BAŞLAYABİLİRSİNİZ), NÜFUS KAYITLARINA, BELGELERE VE BUNLARI NAÇİZANE KULLANAN BENİM VEYA E. DURUGÖNÜL GİBİ KİŞİLERİN YAZDIKLARINA BAKMANIZ GEREKECEK.


5. Hangisinin daha insancıl olduğunu iddia etmeksizin, kölelerin ev hizmetlerinde çalıştırıldığı ve hane halkından sayıldığı kölecilikle, yaygın bir şekilde köle emeğine dayalı kölecilik arasında bir ayrım var mıdır?

(H.E.): KÖLELERİN EV HİZMETLERİNDE ÇALIŞTIĞI KÖLELİĞE "EVİÇİ HİZMET KÖLELİĞİ (DOMESTİC SLAVERY) DENİR. "KÖLE EMEĞİNE DAYALI KÖLECİLİK" SORUNLU VE TOTOLOJİK BİR İFADE. KÖLE EMEĞİNE DAYANMAYAN "KÖLECİLİK" DİYE BİR ŞEY ZATEN OLMAMALI DEĞİL Mİ? BUNUNLA KÖLELERİN TARIM VEYA SANAYİDE KULLANILDIĞI BİR SİSTEMİ KASD EDİYOR OLMALISINIZ. DAHASI "KÖLELİK" YERİNE "KÖLECİLİK" TERİMİNİ KULLANMANIZ KÖLELİĞİ YALNIZCA ÜRETİM ODAKLI BİR KURUM, DAHASI BİR ÜRETİM TARZI OLARAK GÖRDÜĞÜNÜZÜ GÖSTERİYOR. SAHİPLER DÜNYASINDAN BİR BAKIŞI YANSITTIĞI İÇİN BEN "KÖLECİLİK" DİYE BİR KAVRAMI BEĞENMİYOR VE KULLANMIYORUM.

Afrika ve Doğu toplumlarındaki geleneksel kölecilikle Batı köleciliği arasındaki ayrımlar hesaba katılmazsa, bir toplumsal ilişki biçimi olarak kölecilik tarihsizleştirilmiş olmaz mı?

(H.E.): BU GENELDE BATI DIŞI TOPLUMLARIN KENDİ KÖLELİKLERİNİ YUMUŞATMAK VEYA YÜCELTMEK VEYA HAKLI GÖSTERMEK İÇİN KULLANDIKLARI BİR TERİM OLDUĞU İÇİN KAVRAMSAL OLARAK "GELENEKSEL KÖLECİLİK" GİBİ BİR KÖLELİK TÜRÜ TANIMLANMASINA KATILMIYORUM. "BATI KÖLECİLİĞİ" DERKEN DE ARTIK ROMA'YI MI KASD EDİYORSUNUZ, YOKSA SÖZ KONUSU OLAN ANTEBELLUM AMERİKAN KÖLELİĞİ VEYA PERNAMBUCO PLANTASYONLARI MIDIR BİLEMİYORUM. DEĞİŞİK TOPLUMLARDAKİ ÇEŞİTLİ KÖLELİK UYGULAMALARINI GÖRMEK VE ARALARINDAKİ AYRIMLARIN BİLİNCİNDE OLMAK BAŞKA, "BATI TİPİ" KÖLELİKLERDEN BİRİNİ GÖRMEYİNCE KARŞI KARŞIYA OLDUĞUMUZ KURUMUN KÖLELİK OLMADIĞINI SÖYLEMEK VEYA SANKİ ÇOK PARLAK BİR İNSAN İCADIYMIŞ GİBİ SAVUNMAK BAŞKADIR. BUNUN DA ÖTESİNDE "OSMANLI KÖLELİĞİ" BAŞLIĞI ALTINDA VE BELİRLİ BİR BÖLGEYE, TOPLUMA VE ZAMAN DİLİMİNE YOĞUNLAŞAN BİR MONOGRAFİSİ OLAN BİR TARİHÇİYE "KÖLECİLİĞİN TARİHSİZLEŞTİRİLMESİ" GİBİ BİR SATAŞMAYI DA HİÇ ANLAYABİLMİŞ DEĞİLİM.

Makalenizde bir kez olsun, Afrikalıların köleleştirilmesi hususunda Batılıların rolünden bahsedilmemesi bu anlayışın bir tezahürü olarak değerlendirilebilir mi?

(H.E.): MAKALENİN KONUSU AFRİKALILARIN KÖLELEŞTİRİLMESİNDE BATILILARIN ROLÜ DEĞİL, OSMANLILARIN AFRİKA KÖLELİĞİNE İLİŞKİN ÖNLEMLERİYDİ. BATILILARIN ÖZEL OLARAK BU KONUDAKİ ROLLERİ ÜZERİNE BİLGİLENMEK İSTEYENLER İÇİN KÜTÜPHANELER DOLDURACAK DENLİ BİR LİTERATÜR OLUŞMUŞ DURUMDA. BUNU DA, BELKİ TAHMİN EDEBİLECEĞİNİZ GİBİ, BATI DIŞI TOPLUMLARIN SOSYALBİLİMCİLERİ ÜRETMİŞ DEĞİL.


6. Osmanlı'da köle ticareti ve köleciliğin sona erdirilmesi için İngiltere'nin müdahalelerine özel bir yer veriyorsunuz. Bu müdahalelerin, köleciliğin yasaklanmasından ziyade, Afrika'nın sömürgeleştirilmesiyle bağlantılı olduğu (hem bu sömürgeleştirmeyi meşrulaştırmak, hem de Afrika'da angaryaya koşulacak emek gücüne el koymak amacıyla) hakkında ne düşünüyorsunuz?

(H.E.): BAKIN SİZ FİKİR OLARAK BEĞENMİYOR OLABİLİRSİNİZ AMA DÜNYADA KÖLECİLİĞİN KALKMASINI SAVUNAN "ABOLITIONISM" ADLI HAREKET İNGİLTERE VE ABD'NİN KUZEY EYALETLERİNDE ORTAYA ÇIKMIŞTIR. BUNUN DA İNGİLTERE'NİN DIŞ POLİTİKASINA YANSIMALARI OLMUŞTUR. NEDENLERİNE VE TARİHSEL-DİNSEL KÖKENLERİNE İNMEKSİZİN BUNUN BİR OLGU OLDUĞUNU YA KABULLENİRSİNİZ, TARİH ÇALIŞIRSINIZ VEYA "İNKARCILIĞA" BAŞVURURSUNUZ. İKİNCİ DURUMDA SİZE ARTIK TARİH ÖĞRENİYOR VEYA ÇALIŞIYOR DENEMEZ. DOLAYISIYLA BEN OSMANLI KÖLELİĞİNİN ORTADAN KALKIŞINDA İNGİLTERE'YE OLMAYAN, ÖZEL BİR YER FİLAN VERİYOR DEĞİLİM. OSMANLI ARŞİVLERİNDE YAPILACAK UFAK BİR KATALOG TARAMASI BİLE OSMANLILARIN BU KONUDAKİ MUHATABININ İNGİLTERE OLDUĞUNU GÖSTERECEKTİR.

İNGİLTERE MÜDAHALESİNİN GÖRÜNDÜĞÜNDEN VE O DÖNEMDE İLAN EDİLENDEN BAŞKA, GİZLİ BİR AMACI OLDUĞUNA İNANIYORSANIZ, BU DA MEŞRU BİR ÇALIŞMA KONUSU OLABİLİR. BASMAKALIP FESAT TEORİLERİNE SIĞINMAK YERİNE OTURUP BUNU KANITLAMANIZ GEREKİR. BU BAĞLAMDA SÖMÜRGECİLİĞİN VEYA EMPERYALİZMİN "KÖTÜ" OLDUĞUNU SÖYLEMEK YETMEZ. KÖLELİK BAHANE EDİLEREK HANGİ AFRİKA TOPLUMUNUN SÖMÜRGELEŞTİRİLDİĞİ VE "EMEK GÜCÜNÜN" HANGİ AFRİKA TOPLUMUNDA, NE ZAMAN "ANGARYAYA KOŞULDUĞUNU" DA BİR BİLGİ PARÇASI-OLGU ŞEKLİNDE BELİRTMELİSİNİZ.

BUNUN ÖTESİNDE, YABANCI BİR DEVLETTTEN YETKİSİNİ KULLANARAK KÖLE TİCARETİNİ VE KÖLELİĞİ BİTİRMESİNİ İSTEYEN KAMPANYACI BİR GÜCÜN KENDİSİNİ O DEVLETİN KONUMUNA BENZER BİR KONUMDA BULDUĞU ZAMAN NELER YAPABİLECEĞİ/ YAPTIĞI DA KENDİ İÇİNDE İLGİNÇ VE MEŞRU BİR SORUDUR. MESELA BEN, ÇEŞİTLİ ŞEKİLLERDE OSMANLI KÖLELİĞİNE MÜDAHALE EDEN VE OSMANLI DEVLETİNE BASKI YAPAN İNGİLTERE'NİN KENDİSİNİ YETKİLİ BİR DURUMDA BULDUĞU BİR YERDE, MISIR'DAKİ, 1882 SONRASI POLİTİKALARINI İNCELEDİM VE SANIRIM O DÖNEMDEKİ, O BÖLGEDEKİ İNGİLİZ POLİTİKASININ AÇMAZLARINI GÖSTEREBİLDİM. (ERDEM, 2004, 112-122)

Tam da yasaklandığı tarihte, Afrika'dan yapılan köle ticaretinin üçte ikisinin İngiliz tacirler tarafından yapıldığı, yasaklamaya rağmen bu ticaretin 1860'lı yıllara kadar artarak devam ettiği bilindiğine göre, köle ticaretine karşı "Batılı devletlerin yürüttüğü uluslararası kampanya"ya ne anlam vermek gerekir? Örneğin, 1830-1850 arasında Afrika'dan Brezilya'ya yarım milyon, Küba'ya 200 bin köle, çoğu İngiliz bandıralı gemilerle taşınırken, İngiltere'nin Osmanlı ve İslam ülkelerindeki kölecilikle mücadele için didinip durması nasıl açıklanabilir?

(H.E.): İNGİLTERE 1807'DE KENDİ TOPRAKLARINDAKİ KÖLE TİCARETİNİ VE 1833'TE TÜM İNGİLİZ İMPARATORLUĞUNDAKİ KÖLELİĞİ KURUM OLARAK YASAKLADI. PEŞİNDEN ULUSLARARASI ANTLAŞMALAR GELDİ. AMERİKA DA 1863'TE YASAKLADI. BU TİP KONULARDA AŞIRI ŞÜPHECİ OLMANIN TARİH AÇISINDAN ÇOK FAZLA BİR AÇIKLAYICI GÜCÜ YOK. BU TÜR SOSYAL-SİYASİ DÖNÜŞÜMLER BİR YERDE ORTAYA ÇIKAR, SONRA YAYILIR. KÖLE TİCARETİNİ YAPANLARIN KİMLİĞİ SİZİ NİYE ŞAŞIRTIYOR Kİ? TABİİ Kİ BUNLARIN İÇİNDE İNGİLİZ VEYA DİĞER BATILI UYRUKLULAR OLACAK. BUGÜN UYUŞTURUCU KAÇIRANLARIN İÇİNDE BATILILAR YOK MU? AMA SANIRIM SÖYLENMEK İSTENEN "KENDİLERİ KÖLE TİCARETİ YAPARKEN VE BUNU MÜBAH GÖRÜRKEN OSMANLI'NIN TİCARETİNİ YASAKLAMAYA ÇALIŞIYORLARDI". BAKIN, ÜLKEMİZDE HEMEN HİÇ BİLİNMEYEN BİR HAREKETİN TARİHİNİ BENİM BURADA ANLATMAM MÜMKÜN DEĞİL. YALNIZCA ŞÖYLE BİR KIYASLAMA YAPARAK DURDUĞUNUZ YERİN SAĞLIK DERECESİ KONUSUNDA BELKİ BİR ŞEY SÖYLEMİŞ OLABİLİRİM: "TÜRKİYE'YE İDAM CEZASINI YASAKLATMAK İÇİN DİDİNEN AVRUPA EL ALTINDAN GİTTİKÇE ARTAN ORANLARDA İDAM CEZASINA BAŞVURUYORDU."

Bugün aralarında Afrikalıların da bulunduğu pek çok tarihçi ve düşünür, 19. yüzyılda Doğu'daki köleciliğin, o dönemde İngilizlerce özellikle abartıldığını kabul etmektedirler. Bu konuda ne düşünüyorsunuz?

(H.E.): "AFRİKALI" TARİHÇİ VE DÜŞÜNÜRLERE SAVUNMAK VE ÖZDEŞLEŞMEK İÇİN TARİHLERİNDE DAHA PARLAK BİR KURUM BULMALARINI SALIK VERİRİM.


7. Osmanlı toplumunda 19. yüzyılda Afrikalı köle artışıyla ilgili gözlemlere de yer vermişsiniz. Bunu "köle toplama bölgelerine erişimin daha iyi sağlanması, ulaşım araçlarındaki gelişmeler" gibi etkenlere bağlamışsınız. Köle toplama bölgelerinin doğrudan Avrupalıların tam denetiminde olduğu, Osmanlı için Afrika'nın içlerine erişimin kolaylaştığı değil, hepten imkansızlaştığı bir dönem için bu iddia ne derece geçerlidir?

(H.E.): 19.YÜZYIL GERÇEKTEN UZUN BİR YÜZYILDIR. BENİM VE EHUD TOLEDANO'NUN KÖLE TİCARETİNİN ARTIŞA GEÇTİĞİ YILLAR OLARAK GÖRDÜĞÜMÜZ YILLAR 1820'LER, 1830'LAR VE ÖZELLİKLE 1860-1870'LER. BATILI GÜÇLERİN FİZİKİ OLARAK KÖLE TOPLAMA BÖLGELERİNİ ELE GEÇİRDİĞİ ZAMANLARDA BU "İDDİA" (BİLİMSEL LİSANDA DAHA ÇOK HİPOTEZ TERİMİNİ KULLANIYORUZ) TABİİ Kİ GEÇERLİ DEĞİLDİR. DOLAYISIYLA YUKARDAKİ TÜRDEN GENELLEMELER YAPMAZDAN ÖNCE İNSANIN ÖNÜNE BİR TARİH ATLASI ALIP, AFRİKA'NIN HANGİ YÖRESİNİN NE ZAMAN BATI DENETİMİNE GİRDİĞİNE BAKMASI İKTİZA EDER. KİTABIMDA SS. 77- 80 ARASINDAKİ TARTIŞMAYA MÜRACAAT.


19. yüzyılda Doğu'ya doğru gerçekleşen köle ticaretindeki artışın, Afrika'daki sömürge şiddetinden, angarya ve mülksüzleştirmeden, soykırımlardan ve Batılıların tetiklediği kabile savaşlarından kaçanların çoğalmasıyla ilgili olduğu düşünülebilir mi?

(H.E.): YUKARDA "AFRİKA'NIN İÇLERİNE ERİŞİMİN KOLAYLAŞTIĞI DEĞİL, HEPTEN İMKANSIZLAŞTIĞI BİR DÖNEM" DERKEN KURGULADIĞINIZ DÜZEN DOĞRUYSA BURADAKİNİN DOĞRU OLMAMASI GEREKİR! ONDAN BAĞIMSIZ OLARAK MESELEYE BAKILDIĞINDA İSE ANCAK ŞUNU SÖYLEYEBİLİRİM: BEN BİR TARİHÇİYİM, YER, ZAMAN VE AKTÖRLERİ BELİRTEREK YAZARIM. MESELA, RUS ÇARLIĞININ 1864'TE UBIH KONFEDERASYONUNU YENDİKTEN SONRA UYGULADIĞI SÜRGÜN POLİTİKASI SONUCUNDA ÇERKESLERİN OSMANLI'YA TOPLU GÖÇÜ GAYET İYİ BİLİNEN BİR ÖRNEK. BU DA İMPARATORLUK'TAKİ ÇERKES KÖLE NÜFUSUNU PATLATMIŞTIR. AFRİKA İÇİN DE BENZER BİR KESİNLİK ARAMAK DURUMUNDAYIZ. NEREDEKİ SÖMÜRGE SAVAŞININ ŞİDDETİ? HANGİ ANGARYA? KİMİN, KİME UYGULADIĞI ANGARYA? SOYKIRIMI KİM, KİME UYGULAMIŞ? NE ZAMAN VE NEREDEKİ KABİLE SAVAŞLARI? VE TABİİ BU TARİHİ KOORDİNATLARI İYİCE BELİRTİLMİŞ VAKALARDA KİMLER, NE ZAMAN "DOĞU'YA" OLAN KÖLE TİCARETİNİ ARTIRMIŞ? BUNLARIN OLMADIĞI YERDE KURU BİR "SÖYLEM"DEN BAŞKA HİÇ BİR ŞEY GÖRMÜYORUM BEN.


8. Son olarak; bu konuyla ilgili olarak Osmanlı kaynaklarının zengin olduğunu söylüyorsunuz. Bu kaynaklarla ilgili bir çalışmanız var mı? Yoksa, İngiliz belgelerinin yeterli olduğunu mu düşünüyorsunuz?

(H.E.): ÖNYARGI TUZAKLARIYLA DONANMIŞ MUFASSAL SORULARINIZI SORMADAN ÖNCE SORULARINIZI YÖNELLTİĞİNİZ KİŞİNİN UZMANLIĞI VE MÜKTESABATI KONUSUNDA ÜSTÜNKÖRÜ DE OLSA BİR ARAŞTIRMA YAPSANIZ, YAZDIKLARINA ŞÖYLE BİR GÖZ ATSANIZ NE HOŞ OLURDU!

Jan 17 2011 10:43AM




İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR
Çevre Bakanı'ndan 'seri katil' davası
İstanbul, Boğaz'ını Koru!
ATLAS-COLUMBIA YÜRÜYÜŞÜ
Fedakârlığın Doğası
Şemsi Güner'e Veda
 
  Arkadaşına yolla        Yazdır        Sık kullanılanlara ekle

#
#
#
#
#
Yorumlar (0)

Yorum ekleyebilirsiniz

 

Kayıtlı isminizin görüntülenmesini istiyorsanız, yorumunuzu yazmadan önce üye girişi yapınız.

Tümü

 

“Buradaki yaşam Avrupa’da çoktan bitti!”
The Guardian Türkiye muhabiri Constanze Letsch
EcoFest İstanbul
8-10 Haziran tarihlerinde KüçükÇiftlik Park’ta
Yaşam Okulu Yeniden!
23-29 Haziran 2012, Çamtepe Ekolojik Yaşam Merkezi’nde
Homeopati Okulu
31 Mayıs-3 Haziran, Çamtepe
fotogaleri
Foto Atlas

Kadın:İmaj ve Gerçek

Atlas'ın geniş arşivinden derlenen 'Kadın: İmaj ve Gerçek' sergisi Dünya Kadınlar Günü'nde, 8 Mart 2007'de Beyoğlu'nda İstiklal Caddesi'nde İstanbul'la buluştu.

Günün Karesi

Yerköprü Şelalesi, yılın her günü gürül gürül akıyor. Toroslar’dan doğan Göksu’nun kollarından Karasu, kavak ağaçları arasından kıvrılıp 20 metrelik uçurumdan düşerek Göksu’ya karışıyor. Burada şelale ve mağara ağzı oluşumlarıyla bir doğa harikası ortaya çıkıyor.

YERKÖPRÜ, KONYA / FOTOĞRAF: ALİ ETHEM KESKİN

Tümü
Çok okunanlar
ATLAS'ın bu ayki sayısını ne kadar dikkatli okudunuz?
video galeri
Atlas Fotoğrafçısı Turgut Tarhan Off Road'da

 
  • Atlas Fotoğrafçısı Turgut Tarhan Off Road'da
  • Kalbin sırları
  • HES'lere karşı savaş müzik albümü oldu.
  • Hayvanların Keyif Dünyası
  • Doğanın Avcıları
  • Atlas- Columbia Nallıhan Bölüm 3
  • Atlas- Columbia Nallıhan Bölüm 2
  • Atlas- Columbia Nallıhan Bölüm 1
  • Kömürle Yanmak
  • Binbir Gece Masalları- Bilinmeyen Programı-1
  • Binbir Gece Masalları- Bilinmeyen Programı-2
  • Evrim ve Göz
  • Atnalı Yengeci: Yaşayan Taşıl
  • Darwin'in Karıncalarını İzleyin
  • Atlas-Doğadan Rize - Bölüm 1
  • Atlas-Doğadan Rize - Bölüm 2
  • Atlas-Doğadan Rize - Bölüm 3
  • Atlas-Doğadan Rize - Bölüm 4
  • Atlas-Doğadan Rize - Bölüm 5
  • Atlas-Columbia - Gizli Cennet Gökçeada Bölüm 1
  • Atlas-Columbia - Gizli Cennet Gökçeada Bölüm 2
  • Atlas-Columbia - Gizli Cennet Gökçeada Bölüm 3
  • Atlas-Columbia - Gizli Cennet Gökçeada Bölüm 4
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü Karagöl’e Çıkmak 5
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü Karagöl’e Çıkmak 4
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü Karagöl’e Çıkmak 3
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü Karagöl’e Çıkmak 2
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü Karagöl’e Çıkmak 1
  • Dünyanın İlk Masalı
  • Anadolu'nun İsyanı
  • Nükleere Karşı Yürü
  • Kardeş Türküler: Anadoluyu Vermeyeceğiz - Oi Oi
  • Kardeş Türküler Anadoluyu Vermeyeceğiz 2
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü 1
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü 2
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü 3
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü 2
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü 3
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü-Uludağ 1
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü-Uludağ 2
  • Atlas-Columbia Yürüyüşü 1
Nasıl kullanırım?
Önce resmin üzerine tıklayarak Duvar Kağıdı galerisini açın. Seçtiğiniz duvar kağıdının sağ altındaki büyüteç işaretine tıklayarak resmi büyütün. Büyük resmin üzerinde sağ tuşa tıklayın ve menüden Arkaplan Olarak Belirle'yi seçin.
Atlas yayın hayatına Nisan 1993'de başladı.Önümüzdeki yıl 20. yaşını kutlayacak. Atlas'ı kaç yıldır takip ediyorsunuz?




  

Diğer Doğan Burda Siteleri: Atlas | Auto Show | Blue Jean | Burda | Capital | CHIP Online | Ekonomist | Elele | Elle | Elle Decor | eMecmua | Ev Bahçe | Evim | Formsanté | Güncel Hukuk | Hafta Sonu | Hello | Hey Girl | İstanbul Life | Level | Lezzet - Yemek Tarifleri | Maison Française | PCnet | Seninle | Tempo | Yacht Türkiye
Copyright © Atlas Online | Doğan Burda Dergi Yayıncılık ve Pazarlama A.Ş.
Hürriyet Medya Towers 34212 Güneşli - İstanbul