Amuderya, Maveraünnehir'i Horasan'dan ayıran şehirdi ve aynı zamanda Türk dünyası ile İran arasındaki tarihi sınırdı.

Özcan Yüksek

En önemli kaynaklarımızdan biri Amuderya'nın kıyılarına birkaç yolculuk gerçekleştirdik, yani Batı dillerindeki adıyla Oxus Nehri'ne birkaç kez gittik ve geldik. Aslında bu sözcük, İngiliz diline öküz olarak da geçmiştir, lakin hangi sözcük daha öncedir bilmiyorum. Bildiğim bir şey var ki, Altaylar'dan kopup Amuderya kıyılarına yerleşen Oğuzların bütün nehirlere 'ögüz' dediği. Belki de Oxus sözcüğü ile nehir olarak 'ögüz' sözcüğü ve halk olarak Oğuz sözcüğü arasında keşfedilmeyi bekleyen bir aynılık vardır.
Oğuzun, ok sözcüğünden geldiğini de biliyoruz.
Bildiğimiz bir şey daha var ki, 'z' harfi, eski, eski Türkçedeki çoğul ekimizdir. Bugünkü 'lar' eki gibi çoğul eklerimizden biridir. Biz, siz, göz, diz gibi sözcüklerde yaşayan bir ek.
Sözü kullanarak sanat yapan ve Türkçe yazan için kendi kaynaklarına yapılan yolculuk hem bir esin, hem de bir bilgilenme yolculuğu olacaktır. Türkçenin gelişmesindeki gizil gücün ne kadar yüksek olduğunu cumhuriyet tarihi bize gösterdi. Türkçenin felsefeye uzak bir dil olduğu savı, felsefeye üşenen bir aydın türünün 'yerim dar' bahanesi olarak düşünülmelidir. Türkçe bitişik bir dildir ve bu özelliği felsefe için büyük olanak sunar.
Öpsem deriz, gitsem deriz, yazsam, söylesem, bilsem deriz. Bir tek sözcükle cümle kurabilmek, bu denli güzel ifade edebilmek çok az dilde mümkündür.
Ög, olgun demek, öge, olgun insan demek. Öğrenmek, böyle bir şeydir. Öğmek de böyle bir şey. Öğüt de böyle bir şey. Kaşgarlı Mahmud'dan öğrendim ki, bir bebek büyüdüğünde öğrendi denirmiş. Büyümeyi öğrenme sözcüğüyle karşılayan bir dil, arı düşünceye, felsefeye nasıl uzak olabilir.
Öğlendi, hadi şöyle diyelim ki eğlendi, bu sözcük dinlenme anlamına geliyor olsa da, öğrenme anlamındaki sözcükten gelirmiş. Öğrenme ile dinlenme arasındaki bağlantının da bir dil öyküsü vardır. Bir şeyi önce anlamayıp sonra anlayan için öğlendi sözcüğü kullanılırdı. Aruk er öglendi. Yorgun adam dinlendi.
Düşünüyorum da, eğlenme ile öğrenmeyi aynı sözcükte birleştiren dilin ne kadar uzağına savrulmuşuz!
Ögsüz veyahut da öksüz, şaşkın anlamına gelir, ilk lügatimizde; bilgiden yoksun kalmış da diyebiliriz. Biz bu sözcüğü şimdi babasız kalmış anlamına kullanıyoruz. Çok da yanlış söylemiyoruz. Hem şaşkınız hem öksüsüz.
Ey, öksüz zamanın Türkiye'si
Kaşgarlı, bin yaşında!

Özcan Yüksek / Atlas Temmuz 2008, sayı 184