Ali Çoruh

'Tırnak kemaneyi' icra eden son ustalardan biri yazın Ballık (Maşta), kışın Kızılbel köyünde yaşayan Ali Çoruh. Kendisini görmeye Burdur'un Dirmil, yeni adıyla Altınyayla ilçesinden şair ressam Halil Erdem'le gittik. Tanışma, hoş beş faslından sonra konu tırnak kemaneye geldi. Ali Çoruh kemençesini 'Yörük kemane' olarak adlandırıyordu. Çalmayı kimden öğrendiğini sordum. 'Kemençeci Mehmet vardı. Akçaylı eski bir usta. Ondan öğrendim kemaneyi. Kemençeci Mehmet tüfeği, torbasıyla nerde akşam orda sabah yaşayan biriydi. Torbasında Yörük kemane bulunurdu. 'Kızlar dokuza/ Gelinler sekize/ Koca karılar/ Bir çiğnem sakıza gelirler' diye türküler söylerdi.'
'Başka kimler vardı kemane çalan yörede?' 'Habip Şimşek, Ahmet Şimşek. Esas bunu çalan Masıt Akıncı vardı, 83 yaşında bıraktı çalmayı. Onun kemanesi iki yüz yıllık vardır. Benim çaldığım Yörük kemane duttan oyma, kapağı karaçam, sedirden de olur kapak. Yayı selviden olur. At kılı gerilir yaya. Çam kükresi ile kürkelenir, yoksa ses çıkmaz. Zurnacı Mehmet yapmıştı.'
'Nerelerde çalıyorsunuz kemaneyi' diye sordum. 'Ben düğünlerde, düğün güreşlerinde, maşalalarda ve oda muhabbetlerinde çaldım. Bağlama, sipsi ile çalınabilir kemane.'
1967'de TRT için Dirmil'de derlemeler yapan etnomüzikolog Sarper Özsan'ın Ali Çoruh'tan derlemeleri bulunuyor. Özsan'la yaptığım bir görüşmede bana 'Ali Çoruh ilkel kemanesinden iki ses çıkartan bir ustadır' demişti. Çoruh'un derleme sırasında çaldığı türküler arasında uzun havalar, teke zortlatmaları, serenler ağır zeybeği, boğaz havaları, kabaardıç bulunuyor.
Yaylı çalgıların 'tahta kapaklı' grubuna giren kemençe, aslında geleneksel sanat müziğimizin bir enstrümanı. Farsça 'küçük yay' anlamına gelen kemânçe kelimesinden türediği, eskiden 'tavşan kemençe' ve 'Akdeniz kemançesi' olarak adlandırıldığı biliniyor. Akdeniz kemençesi, başta Girit olmak üzere Akdeniz adalarında kullanılıyordu. Benzerleri halk müziğimizde 'tırnak kemane', 'tırnak kemençe' ve 'kemane' gibi adlarla Kastamonu, Azdavay, Fethiye, Dirmil gibi yerlerde çalınıyor.
Genel olarak Girit, Laz ve İstanbul kemençesi olmak üzere üç tür kemençe kullanılıyor. Sadece Girit kemençesi dört, diğerleri üç telli. Üç tel sırasıyla pest re, sol ve tiz re seslerine akortlanıyor. Kemençenin yapımında tekne ve burgu kısımları için sert ağaçlardan, göğüs kısmı için selvi ağacından yararlanılıyor. Boyu yaklaşık 40 santimetre. Kemençe sol diz üzerine oturtularak ve tellerine tırnak yüzü değdirilerek seslendirilir, yay ile çalınır. Perdelere tırnakla basılması enstrümanın ayırt edici yönü. Ustaları öncelikle tırnak faslını aşmak lazım geldiğini, zamanla tele şiddetle bastırmadan sonuç alınabileceğini söylüyor.

YAZI: YUSUF ERKAN / Atlas Haziran 2008, sayı 183