Platypus, dünyanın en şaşırtıcı canlılarından biri. Hem yumurtluyor, hem yavrularını emziriyor. Radar işlevi gören elektrik algılayıcı gagası sayesinde avını rahatlıkla buluyor. Bu özellik 120 milyon yıllık fosillerinde bile var.

Göbek kordonuna bağlı yavrusuyla bulunan 380 milyon yıllık balık fosili, geçtiğimiz aylarda dünyada büyük yankı uyandırdı. Materpiscis attenboroughi adı verilen fosili keşfeden ekibin başkanı Victoria Müzesi'nden Prof. John Long, 'Bu balığın, neredeyse 400 milyon yıl önce doğum yaptığı düşüncesi soluğumu kesti' diyor. Bu keşfin ardından Long'un ekibi daha önce bulunan, aynı dönemden kalma bir başka fosili yeniden incelemeye aldı. Ekip, bu balığın bedeninde de üç embriyo tespit etti. Bilim insanları Mayıs 2008'de Nature dergisinde yayımlanan makalelerinde, fosillerin doğum yapan bazı köpekbalıkları ve vatozlarınkine benzer üreme biyolojileri olduğunu belirtiyor. Araştırma grubundan Dr. Gavin Young şöyle söylüyor: 'Bebeği annenin içinde beslemek için hormonal kontrol gerekir. Bu, yaşayan balıkların çoğunda bulunan sistemden tamamen farklı, karmaşık bir sistem.'
Plasentalı memeli yavruları da önce plasentaya bağlı göbek kordonuyla, daha sonra sütle besleniyor. Anne rahminin içinde bulunan plasenta, yavruya oksijen ve gıda sağlarken atık maddeleri de annenin vücuduna geçiriyor. Peki ama hem plasentanın, hem de yavrunun genetik yapısı anneninkinden farklı. O halde, 'yabancı' yavru neden annenin bağışıklık sisteminin saldırısına uğramıyor? Öyle ya, organ nakli yaptıran hastaların sürekli bağışıklık sistemlerini baskılayıcı ilaçlar kullanması gerekiyor. Bunun sırrı ne? Geçtiğimiz yıl plasentanın özel bir madde sayesinde gizlendiği anlaşıldı. İngiltere'nin Reading Üniversitesi'nden Prof. Phil Lowry ve meslektaşlarının araştırmasına göre plasenta proteinlerindeki 'phosphocholine' adlı molekül, bağışıklık sistemi tarafından tespit edilmeyi önlüyor. Yani bir nevi perde işlevi görüyor.
Senckenberg Araştırma Enstitüsü'nden Dr. Thomas Martin, 2006‘da Science dergisinde yayımlanan makalesinde son yıllarda keşfedilen fosillerin, memelilerin ilk zamanlar basit olduklarına dair görüşlerin aksini ortaya koyduğunu söylüyordu. Geleneksel görüşleri altüst eden yeni fosiller arasında dinozorlar döneminden kalan, kunduza çok benzeyen su canlısı Castorocauda lutrasimilis de var. Castorocauda'nın iskeleti, günümüzün su memelilerine çok benziyor. Kürk ve terbezlerinin izlerini taşıyan, 164 milyon yıllık castorocauda fosilinin keşfi, sıcakkanlı metabolizmasının düşünüldüğünden daha erken ortaya çıktığını gösterdi.

Bugün yaşayan en ilginç canlılardan biri platypus. Bu canlı ördekgagalı, kunduz gibi yassı ve geniş kuyruklu, perdeli ayaklı. En az 120 milyon yıldan beri var olan bir memeli. Bir zamanlar platypusun vücut sıcaklığını iyi ayarlayamadığı, ilkel olduğu düşünülüyordu. Sonradan platypusun, donmaya yakın sularda saatlerce yüzse bile vücut sıcaklığını 32 derecede sabit tutabilen bir sıcakkanlı olduğu anlaşıldı. Avustralya nehirlerinde yaşayan platypus yumurtluyor, kuluçkaya yatıyor ve yavrularını emziriyor. Ömrünün çoğunu suda geçiren bu ilginç hayvanın gözleri, kulakları ve burun delikleri suya dalınca kapanıyor. Gagasındaki binlerce elektro algılayıcıyla, avın hareketleriyle oluşan çok zayıf elektrik sinyallerini tespit ediyor. Suyun altında kör ve sağır ama çamurlu nehir dibinde karides gibi hayvanları rahatlıkla buluyor. Öyle ki, her gece kendi ağırlığının yarısı kadar besin tüketiyor.
Teksas Üniversitesi'nden Prof. Timothy Rowe ve ekibinin, sonuçları 2008 başında bilim dergisi PNAS'ta yayımlanan çalışması ilginç bir gerçeği ortaya koydu. Modern platypuslara özgü olduğu varsayılan elektro algılayıcılar yaklaşık 120 milyon yıl önce yaşamış, bilinen en eski platypusta da var. Birkaç yıl önce platypusa ilişkin verileri inceleyen Monash Üniversitesi'nden Prof. Uwe Proske ve Dr. Ed Gregory, gagadaki sinirlerin kısa menzilli radar sistemi gibi çalıştığı sonucuna varmıştı. Prof. Proske, platypusun öncelikle karidesin kuyruğunun hafif hareketiyle oluşan elektrik sinyalini tespit ettiğini, ardından gagasındaki algılayıcılarla kuyruğun neden olduğu ufak su hareketini belirlediğini düşünüyor. 'Platypus beyninin duyulara ilişkin kısmının yaklaşık üçte ikisi gagasına bağlı' diyor Proske. Bilim insanları avının uzaklığını da tespit edebildiğini düşünüyor. Queensland Üniversitesi'nden Prof. John Pettigrew, The Journal of Experimental Biology'de yayımlanan makalesinde, beynindeki nöronların kompleks diziliş şeklinin platypusun ilkel olduğu görüşünü yalanladığını söylüyor.

YAZI: SELCEN PİRGE / ATLAS EKİM 2008, sayı 187