Harvard Üniversitesi'nden gökbilimcilerin yeni çalışmasına göre Dünya birazcık daha küçük ve az kütleli olsaydı kıtalara yer değiştirten, dağları meydana getiren levha hareketleri olmazdı. 2008 Ocak'ta Harvard'dan yapılan açıklamaya göre levha hareketleri seragazı karbondioksiti geri dönüştürüyor; gezegenimizi sıcak, yaşanabilir kılıyor. Yerkabuğu ve manto tabakasının üst kısmından oluşan katmana 'taşküre' adı veriliyor. Taşküre 'levha' denilen, üzerlerindeki okyanus tabanı ve kıtalarla birlikte hareket eden büyüklü küçüklü parçalara ayrılmış durumda. Araştırma grubundan Diana Valencia, levha hareketleriyle yerkabuğunun yeraltına çekilip eridiğini, sonra magma olarak çıktığını söylüyor. Biraz daha açalım... Bir okyanus levhası başka bir okyanus levhasına ya da kıta levhasına yaklaşırsa, biri diğerinin altına dalıyor. Yavaş yavaş manto tabakasına kayan bu levha derinlere iniyor ve eriyor. Zamanla magma yukarı çıkıyor ve bu dalma-batma bölgesinin yakınında yanardağlar oluşturuyor. Böylece, kimyasal reaksiyonlarla atmosferden yerkabuğuna geçen karbon (kireçtaşının oluşumundaki gibi), yanardağ faaliyetleriyle tekrar atmosfere karışıyor.
Araştırmaları Nature dergisinde yayımlanan Bonn Üniversitesi bilim insanları da şu sonuca vardı: Dünya'nın derinlerinde oksijen depolanmasaydı, yeryüzü muhtemelen çorak ve yaşama elverişsiz olurdu. Araştırma grubu, birkaç yüz kilometre derinlerde bulunan 'majorite' adlı mineralin büyük miktarda oksijen depoladığını keşfetti. Levha sınırlarında bulunan dalma-batma bölgelerinde, kayan yerkabuğuyla birlikte demiroksit de derinlere taşınıyor. Demiroksitin yapısındaki oksijen, yüksek basınç ve sıcaklık altında bu mineralin bileşeni haline geliyor. Majorite, oksijen asansörü gibi; yükseliyor, yeryüzüne yaklaşınca tuttuğu oksijeni salıyor. Bonn Üniversitesi'nden yapılan açıklamada, açığa çıkan oksijenin hidrojenle birleşerek su da oluşturduğu belirtiliyor.

Çalışmaları 2007'nin haziran ayında Journal of Geophysical Research'te yayımlanan Utah Üniversitesi araştırmacılarının yaptığı hesaplamalara göre, yerkabuğunun altındaki sıcak bölgeler olmasaydı, Kuzey Amerika'nın büyük bölümü deniz seviyesinin altında olurdu. Bilim insanları ilk aşamada yalnızca Kuzey Amerika için hesaplamalar yaptı. Buna göre, bütün bölgenin altı 'soğuk' olsaydı, yani ortalama 400 derece olsaydı, kıyı şehirlerinden New York 435, New Orleans 736, Los Angeles 1.145 metre okyanus altında olacaktı. Yerkabuğunun altındaki kayaçlar ısınınca genleşiyor, yoğunlukları azalıyor ve yükseliyor. Araştırmacılar, kayaçların sıcaklığının yüksekliği etkilediğini göstermek için şu örneği veriyor: Kolorado Platosu deniz seviyesinden yaklaşık 2 bin metre yüksekte. Buna karşın Büyük Ovalar, derinlerinde aynı tip kayaçlar bulunduğu halde yalnızca 300 metre yüksekte. Ama, Kolorado Platosu'nun kabuk altı sıcaklığı 650 derece, Great Plains ise 500 derece.

Dünya'nın merkezindeki sıcaklık 5 bin-6 bin derece civarında. Ancak basınç, iç çekirdeğin katı halde kalmasını sağlıyor. Dünya'nın güçlü manyetik alanının, iç çekirdeği saran dış çekirdekteki sıvı metalin hareketlerinden kaynaklandığı sanılıyor. Manyetik alan koruyucu koza gibi. Dünya'yı, Güneş rüzgârı denilen, uzaya saçılan elektrik yüklü parçacıklardan ve yüksek enerjili kozmik ışınlardan koruyor. Hızı saatte ortalama 1.5 milyon kilometre olan Güneş rüzgârını yavaşlatıyor, saptırıyor. Şu sıralarda, Dünya'nın manyetik alanından esinlenen İngiliz bilim insanları uzay araçlarını koruyacak manyetik kalkan yapmaya çalışıyor. Hedefleri, uzun süreli görevler için koruyucu manyetik alanının dışına çıkacak astronotları kozmik ışınlardan ve Güneş rüzgârından korumak.
Manyetik alan atmosferi de koruyor. Avrupa uzay aracı Venus Express'ten elde edilen yeni bilgiler, geçtiğimiz kasımda Nature dergisinde dokuz ayrı makalede yayımlandı. Uzay aracı, Venüs atmosferinin hidrojen, oksijen ve helyum kaybettiğini tespit etti. Venüs'ün bizim gezegenimiz gibi manyetik alanı yok. Makalelerden birinin yazarı profesör Manuel Grande, Güneş rüzgârının Venüs atmosferinin üst kısmındaki maddeleri uzaklaştırdığını söylüyor. Oksijen ve hidrojen, sudakiyle (H2O) aynı oranda atmosferden kaçıyor. Her bir oksijen atomuna karşı iki hidrojen gezegenden uzaklaşıyor. Bu durum gezegenin su kaybettiğine işaret ediyor.
Bugün Venüs'te az miktarda su buharı var. Ancak araştırmacılar, bir zamanlar gezegenin yüzeyinde bol su bulunduğu kanısında. Oxford Üniversitesi'nden Fizik Profesörü Fred Taylor 'Hangi süreçlerle suyun Venüs'ten çekildiğini anlamaya başladık' diyor. Venüs ısındıkça (günümüzde yüzey sıcaklığı 400 dereceden fazla) suyun buharlaştığı düşünülüyor. Atmosferindeki su molekülleri güneş radyasyonuyla parçalanıyor, daha sonra Güneş rüzgârı hidrojen ve oksijeni uzaya uçuruyor.

YAZI: SELCEN PİRGE / Atlas Mart 2008, sayı 180