Spiraller birçok yerde karşımıza çıkıyor. İnsanın içkulağında ve Messier 101 Galaksisi'nde… Yeryüzünde düz büyüyen karayosunları da uzaydaki deneylerde spiraller şeklinde büyüyünce uzmanları şaşırttı.

Satürn'ün kuzey kutbunda yaklaşık 25 bin kilometre genişliğinde dev bir altıgen dönüyor. Bilim insanları 2006 sonunda uzay aracı Cassini'nin görüntülediği bu gizemli altıgenin nasıl oluştuğunu açıklayamıyor. NASA'dan atmosferbilimci Kevin Baines araştırma ekiplerinin çalışmalarını sürdürdüğünü ancak sonuçların yayımlanmasının aylar alabileceğini belirtti. Baines, 'Daha önce hiçbir gezegende buna benzer bir şey görmedik' diyor. Bulutlar, altıgenin çevresinde yarış pistindeki arabalar gibi hızla dönüyor.
Dünya'da da kar tanelerinde gizli altıgenler var. Astronom Johannes Kepler 1600'lerin başında kar kristallerine ilişkin bir makale yazmış ve altı yönlü simetriler karşısında şaşkınlığını ifade etmişti. Aradan yüzyıllar geçti ama kar, bilim insanlarını düşündürmeye devam ediyor. On beş yıl boyunca kar kristallerini araştıran Ritsumeikan Üniversitesi'nden Dr. Jon Nelson, bu kristallere özgün şekillerini kazandıran aşamaların çok az anlaşıldığını söylüyor. Yaklaşık -3 ve 0 derece arasında kristaller altıgen biçimler alıyor. Daha düşük sıcaklıkta iğne gibi şekiller oluşuyor, biraz daha soğukta içi boş sütunlar, -12 derece ve -16 derece arasında altı kollu kristaller meydana geliyor. Dünyanın en çarpıcı kar kristali fotoğraflarından bazılarını çeken fizik profesörü Kenneth G. Libbrecht, Atlas'a 'Neden farklı sıcaklıklarda farklı göründüklerini kesinlikle bilmiyoruz' açıklamasında bulundu.
Doğada buzdan motifler olduğu gibi camdan motifler de var. Denizlerin, tatlı suların mikroskopik canlıları 'diatomların' süslü cam kabukları gibi. Dünya'nın suları onlarla dolu ama güzellikleri ancak mikroskopla bakıldığında görülüyor. Yaklaşık 100 bin diatom türü olduğu sanılıyor. Her türün kendine has bir şekli var. Üçgen, yelpaze, merdiven, yıldız, tekerlek, silindir ve daha birçok biçimde olabiliyorlar. Diatomlar, son yıllarda çok küçük malzemeler, aygıtlar üretmeye çalışan nanoteknoloji uzmanlarının ilgi odağı haline geldi. Çok çeşitli geometrik şekillerinin yanı sıra, detaylı gözenek motifleri ve güçlü mekanik yapıları olması ilgi çekiyor. Cam kabukları, oda sıcaklığında ve basıncında zehirli kimyasal madde oluşturmadan meydana geliyor. Diatomlara ilişkin çalışmalar yapan Oregon Eyalet Üniversitesi'nden Yardımcı Doçent Allen J. Milligan Atlas'a 'Görünüşe göre, bu kabuklar katman katman yapılmıyor, tek aşamada oluşuyor' dedi. Ayrıca, diatomların çok güçlü yapılarının avcı organizmalar tarafından yenmelerini zorlaştırdığını gösteren kanıtlar olduğunu belirtti.
Olağanüstü simetrik yapıları olan virüslerden de söz etmeden geçmeyelim. Virüslerin çoğunun mücevhere benzer 20 yüzlü kabukları var. Eşkenar üçgenlerden oluşan bu 20 yüzlü yapılara 'ikozahedron' adı veriliyor. İkozahedron 'platonik cisimler' olarak bilinen beş simetrik cisimden biri (bunlardan biri de küp). Ayrıca platonik cisimler arasında içine en büyük hacmi hapsedebileni. Bazı büyük virüslerin de beşgen ve üçgenlerden oluşan simetrik yapıları var. Kaliforniya Üniversitesi'nden virüs uzmanı Profesör Timothy S. Baker, bu beşgen ve üçgenlerin içlerinin de beşli ve üçlü gruplanmış proteinlerden oluştuğunu söylüyor. Peki ama proteinler nasıl bir araya gelip bu yapıları oluşturuyor? Nisan ayında, İngiltere'nin York Üniversitesi'nden matematikçi Dr. Reidun Twarock'a virüslerin yapılarını ve nasıl 'monte edildiklerini' araştırması için yüklü miktarda ödenek ayrıldığı açıklandı. Bakalım önümüzdeki günlerde virüslerin hangi sırları açığa çıkacak.

Kulağımızın içinde yer alan, salyangoz kabuğunu andıran minik organın şeklinin işlevini de bir matematikçi keşfetti. Yakın bir geçmişe kadar içkulak salyangozu adı verilen bu organın spiral şeklinin duymayı etkilemediği sanılıyordu. Geçtiğimiz yıl Vanderbilt Üniversitesi'nden Dr. Daphne Manoussaki ve ekibinin çalışması, düşük frekanslı sesleri daha iyi duymamızı sağladığını ortaya koydu. Araştırma ekibinin hesaplamalarına göre spiral yapı ses duyarlılığını 20 desibele kadar artırıyor. Normal bir konuşma sesiyle elektrik süpürgesinin sesi arasındaki fark kadar! Bir başka deyişle, fısıltıları duymamızı sağlayacak kadar.
Spiraller Dünya'da ve uzayda birçok yerde karşımıza çıkıyor. Dünya'da yukarı doğru büyüyen kara yosunlarının (Ceratodon purpureus) uzayda spiral şeklinde büyüyerek bilim insanlarını şaşırttığını biliyor muydunuz? Araştırmacılar uzaya gönderilen diğer bitki türleri gibi, yerçekiminin hemen hemen hiç olmadığı ortamda düzensiz büyümelerini bekliyorlardı ama öyle olmadı. Araştırmayı yürüten British Columbia Üniversitesi'nden Profesör Fred Sack, Dünya'da yerçekiminin çoğu bitkinin köklerinin ve saplarının büyümesini yönlendirdiğini söylüyor. Kara yosunlarında ise yalnızca uç hücrelerin yerçekimini algılayıp tepki verdiğini belirtiyor. Sack Atlas'a, bu yosunların uzayda neden spiraller oluşturacak şekilde büyüdüğü sorusunun halen cevaplanamadığını söyledi.
Uzayda yetişen kara yosunlarının şekli spiral galaksilerde görülüyor. Benzer şekilde kasırgalarda. Kasırgaların şekli parmak uçlarımızda, kulağımızın içinde de var. Döne döne akan sular spiraller oluşturuyor; duman havada spiraller çiziyor. Ateşin etrafında dönen güveler de bazen spiraller oluşturuyor. Kendi yıldızlarına çok yakın olmaları nedeniyle 'Sıcak Jupiter' adı verilen gezegenler, ateşe tutulan güveler gibi kendi yıldızlarının etrafında dönüyor. Dünya da dönüyor.

Kar kristalleri farklı soğukluklarda farklı şekiller alıyor. Atlas'a açıklama yapan fizik profesörü Kenneth G. Libbrecht, 'Bunun nedenini kesinlikle bilmiyoruz' diyor.
Selcen Pirge / Atlas Ekim 2007, sayı 175