Ölüme karşı top oyunu oynayan eski Meksika sporcusu.

JAINA ADASI / ÖZEL KOLEKSİYON

Ölüm yaşamın sınırıdır ve bu sınır 'bir ben var benden içre' deyişi gibi yaşamın içkin öğesidir. Baştaki dengeden uzakta kalarak kendi çabamızla kesintisizce korumak zorunda olduğumuz yeni bir denge yaratırız. Yerçekimine karşı ayakta dikilmek veya bisiklete binmek gibi. Yaşlanmaksızın yaşamak olanaksızdır, ama nasıl çöpümüzü topluyorsak, organizma da öncelikle hücrelerini onarabildiği ve yenileyebildiği ölçüde yaşar.
Ama ölüm yalnızca yaşamın sınırı değil çeperidir de. Çünkü ölümsüzlüğe karşı koyarken kendini ölümle oluşturur.
Tekhücrelilerde ölüm dışsaldır. Sayısızca ikiye bölünerek çoğalmakla ölümü dışlarında tutmayı başarırlar. Bu ölümsüzlük, çokhücreli canlıların kök hücrelerinde korunur. Kök hücrenin iki temel özelliği vardır. Birincisi, simetrik mitoz bölünme yoluyla kromozomlarında yüklü genetik bilgiyi iki ayrı hücreye kopyalayarak çoklanır. Böylece hem tıpkılarını yaratarak sonsuzca bölünebilir hem de her bir kopya hücre genomunu taşıdığı organizmayı oluşturan herhangi bir doku hücresine dönüştürebilir. Örneğin fare veya koyun embriyosunun geçirdiği sekiz hücre aşaması vardır ki, sekiz hücrenin her biri başka bir farenin rahmine yerleştirilse, birbirinin tıpkısı sekiz fare yavrusu doğabilir. Kök hücre, fareyi yapan her hücre tipine dönüşme yeteneğini içinde saklar.
İkinci özelliği, asimetrik mitoz bölünmesidir. Ana hücre, biri kendisinin tıpkısı, öbürü değişiği iki hücreye bölünür. Ana korunurken ortaya yeni bir hücre çıkar. Dokuya özel değişik hücre tipleri bu yolla yaratılır. Bakteride bile gözlenir; örneğin bölünme sonrası hücrelerden birinin yüzdürücü uzantısı bulunurken öbüründe bulunmayabilir. Ama belirli bir işleve özelleşmek, aslında niteliksel bir ölüm biçimidir, çünkü değişik hücre artık her şey olabilme yeteneğini yitirir. Belirli bir şey olabilmek için her şey olmaktan vazgeçer ve o ölçüde bütüne bağlanır. Bazen bölünmüş hücrelerin ikisi de anadan değişik olabilir ki, bu doğrudan ana hücrenin ölümü demektir. Asimetrik bölünmeye koşut olarak hücre, hem sonsuzca bölünme yeteneği yitirilir hem de bölünmelerin sıklığı azalır. Bir iç sayaç (telomer) bölünme sayısını saptar. Beden hücrelerinin çoğunluğu yalnızca 60-80 kez bölünebilirler. Bu da niceliksel bir ölümdür. Süreç özelleşmiş hücreler oluştura oluştura soygelim üzerinde dallanarak ilerler ve sonunda ölüm sırf zamana indirgenir. Bir bütün olarak organizmanın ömrünü en özelleşmiş hücre belirler. Örneğin sinir hücresi eceli gelmeden hasar görürse yenilenme yolu bulunmadığından (veya sıklığı çok düşük olduğundan) alzheimer gibi hastalıklar ortaya çıkar.

Ölümsüzlük arayan Nemrud krallarının abide mezarları. ŞEBNEM ERAŞ

Böylece beden hücreleri çoğu kez ömür dediğimiz belirli bir zaman dilimi aralığında bölünenler ve bölünmeyenler olarak ayrılır. Tahmin edileceği üzere, tekhücrelinin veya kök hücrenin ölümsüzlüğü üreme hücrelerinde de vardır. Üreme kuşkusuz organizmanın değil, türün devamlılığına hizmet eder. Gelgelelim tür de ölür. Ama bu dinozorların yok uluşu gibi yalnızca dışsal değildir; türün bireyi, geçmişini genomunda saklasa da eskiyi terk ederek evrime uğrar. Başka bir anlatımla evrim de ölümü içine alarak ölüme bir karşı duruştur. Bireyin kısacık ömrü böylece tür olarak alabildiğine uzar. Everest Dağı 60 milyon yaşındadır, köpekbalığı türünün yaşı ise 450 milyon yıldır.

Birçok kanser çeşidinde, hücre bütünle olan ahengini bozarak ölümsüzlüğüne geri düşer, sonsuzca bölünerek yayılmaya başlar. Hücrenin buna tipik karşı koyma yolu, dış veya iç uyaranla kendini öldürmektir. Buna apoptoz deniyor (Yunanca apo; uzağa, ptohisis; düşmek). Apoptoz, hücrenin, karmaşık bir hücresel ve moleküler süreci dış veya iç bir uyaranla kendisinin başlattığı, düzenlediği ve infaz ettiği programlı kendini öldürme yoludur. Bu davranış virüs bulaştığında bakteride de görülür. Virüs işgalini tamamlayamadan bakteri kendini öldürerek öbür bakterilere bulaşmasını engellemiş olur. Apoptoz, nekroz denilen yaralanma sonucu ölüm değil, dışsal ölümün içsel ölümle çeperlenmesidir ve çok temel bir işlevi vardır: Organizma gelişmesi boyunca, bu yolla kendi kendini şekillendirir. İnsan dölütünün el ve ayak parmakları başlangıçta ördek ayağı gibi perdelidir. Apoptoz sayesinde kuyruğumuz uzamaz, bağışıklık sistemimiz bedenimize ait proteinleri tanır. Aybaşlarında rahim yüzeyindeki deri böyle atılır. Apoptoz, canlının, ölümün dışsal varlığını, kendi kendini öldürme olarak içine almasıdır. Yaşam yalnızca ölüme karşı koyarak değil, kendini öldürebilmekle de sürer ve böylece ölümünün sonluluğunu gösterir.
Her şey sonludur. Her canlı ölümlüdür. İnsan ölümlülük veya sonluluk kederini teselli etmenin bin bir çaresini aramıştır ama nafile. Ölüm bir bıçak darbesiyle ölümlü yaşamdan kopar. Topraktan gelir, toprağa gideriz. Albert Camus ölümlülüğümüze meydan okuyan düşünürlerden biridir. Ona göre tek ciddi felsefe problemi vardır o da intihar. İntiharı önermez ama bunun üzerine düşünmeyi, dünyanın saçmalığına katlanmanın metafizik bir onuru olarak görür. Epikür'e göre ise ölümü doğrudan bilemeyiz. Doğrudur, ama gene de tatmanın bir yolu vardır. O da sevilenin ölümüyle. Çünkü sevilen içimizdeki başkasıdır, ben olan başkasıdır. Onun gidişiyle, seven kendi ölümünü de yaşar ve tersine, insan sevdikçe ölümü içe alarak onu aşar. Belki Epikür, 'Bilgeliğin sahip olduğu en önemli araç arkadaşlıktır' derken bunu kastetmişti. Belki felsefenin asıl ciddi konusu insanın insana bağlanması sorunudur.

Yazı: Mustafa Cemal (mustafacemal@doganburda.com) / Atlas Mayıs 2008, sayı 183