Doğanın ereği sorulursa eğer, yanıtı şöyle olabilirdi: Kendisini bir fraktal gibi durmadan değiştirerek yeniden üretmek. Doğa bu ereğini canlıya öyle bir yerleştirir ki, sonlu birey, çoşkun bir içgüdüyle eş arar ve yavrulayarak sonsuzuyla buluşur. Bütün uygarlaştırmaları boşa çıkaran bu boyun eğdirilemez dinginsiz gücün hem çocuğu hem ta kendisi olarak tarihimizi yaratırız.
Bir yandan erkek ve kadın olarak ayrılmışlığımızdan yılmış gibi kenetlenme peşinde koşar ve bunun adını aşk koyarız. Öte yandan her aşk sanki bir soluklanma molasıdır, ağır ağır besler ayrılık tohumunu ve başka bir aşkı doğurur. Varoluşumuzun en gizemli yanıdır bu: Ne ayrılık doyurur ne birlik.
Ama her üreme cinsel değildir.
'Cinsiyet' bu bildik gerçeği, iki cins olarak ayrılmışlığımızı dile getirir. 'Cins' Arapça kökenli, sınıf demek. Eşanlamlısı olan 'seks' ise Latince 'sexus'tan geliyor ve o da sınıf demek. Cinsellik, biyolojik işlev, cüsse, oktav, kas gücü, hormon dağılımı, hatta beyin yapıları değişik er ve dişi olarak ayrılmışlığımızda kalmayıp birbirimize yönlenişimizi ve bu sayede yeni bir canlı üretmek üzere girdiğimiz ilişki biçimlerini anlatır.

Cinsellik, eş bulmanın kolaylaşmasını gerektirdiğinden daha başından toplumsallığa açıktır. Kadın erkek ilişkisi temel çelişkinin pençesindedir ama feragata dayandığından sevginin kökeninde cinsellik vardır. Kenya’da da Pokot kızları ve erkekleri tören sırasında karşılıklı zıplıyor ve birbirlerinin gözüne girmeye çalışıyor .

Bu bölünmüşlüğün biyolojideki karşılığı eşeyli üreme oluyor. Ama yaşamı, dört milyar yıl önce, eşeysiz üreyen bir tekhücreli canlı başlattı. Eşeysiz üreme tekin ikilenmesidir. Tek birey (mutasyonu göz ardı edersek), özdeşi iki birey yaratarak bölünür, sonra onlar da bölünürler. Yirmi dakikada bir yinelense (örn. Escherichia coli) bir günde nüfus on milyarları bulur. Bu da evrim kuramının en yalın ilkesini verir: 'Gen bencildir.' Bu ilk tekhücreli canlı, bakteri, genetik bilgisi yoluyla durmadan klonlanarak sanki dünyanın kendi tıpkısı kardeşleriyle dolmasını ister. Bölündükçe ardında ceset bırakmadan özdeşi başka bir bireye dönüşür. Onun için her bölünme saatlerin geri alınmasıdır. Böylece daha ürerken sonsuzuna kavuşur. Ama ölümsüzlüğünün bedelini tarihsizlik olarak öder. Hep aynı nitelikte kalır. İki anı birbirinden yalnızca nicelikle ayrılır. Başta tektir sonra yalnızca çoktur.

Milyonlarca sperm hücresinden büyük olasılıkla yalnızca biri dölleme şansını yakalar. Ortamda başka erkek spermleri varsa onlarla rekabet eder. Ama her bir hücre babanın genlerinin yalnızca bir kısmını taşır. Beden hücrelerinden değişik olarak eşey hücrelerinin kromozomları tek ipliklidir.

İlk yaşam kımıltısından yaklaşık iki buçuk milyar yıl sonra tekhücreli bir canlı nasılsa eşeyli üremeye başlamakla, cennetten kovulmuş gibi sonsuzunu yitirir. Ana, yavrudaki gen hakkını babayla paylaşır. Er dediğimiz cins sperm üreterek; dişi dediğimiz yumurta üreterek genetik bilgisini aktarır. Yavru, kendini yapan genetik bilginin yarısını anadan yarısını babadan aldığından, ne onların tıpkısı olur ne de tümden ayrıdır. Cinsellik böylece, evrim kuramına, öncekinin tersi bir ilke koyar: 'Gen bencil değildir.' Ökaryot denilen bu tekhücreli ve cinsli canlıyı, evire evire insana çeviren işte bu ilkedir. Gelgelelim cinselliğin bedeli, ölümlülüktür. Yavru bir daha asla anababasının klonu olamayacağından, ana da baba da ölür. Eşeyli üreme de bir bakıma saatleri geri alır, aşkın meyvesinin bebek olarak doğması bundandır. O da büyür, ürer ve yerini, tıpkısına değilse de benzeşiğine bırakarak fraktalı çizmeyi sürdürür.

Rotifera (Latince rota, 'teker'; fera, 'li'). Bir milimetreden daha ufak. Siyah beyaz fotoğrafta görüldüğü gibi ağız mastaks adı verilen ızgaralı çeneyle yutağa bağlanır. Yalnızca kasılıp açılarak, bükülerek devinirler. Adını, ağzının çevresindeki kirpiksi uzantıların suyu çırpmasıyla oluşan döner çark görüntüsünden alır. Bu kirpiksilerle yarattığı akıntı yoluyla çektiği besini çenesiyle yakalar. Dolaşım ve solunum sistemleri yoktur. Yavrunun hücre sayısı anasıyla aynıdır. Seksen milyon yıl öncesine ait yalnızca dişi reçine fosilleri bulunmuştur.

Eşeysiz üremenin ilkesi egoistliktir ve bu, hızla kopyalanarak çoğalmaya denk düşer. Eşeyli üremenin ilkesi ise feragattır ve bunun karşılığı, yavaş ama çeşitlenerek çoğalmadır. Evrim çeşitlenerek karmaşıklaşma olarak alınırsa, cinsellikle başlamıştır. Kendini aynılıkla yineleyenin ne tarihi ne evrimi olabilir.
Bilimciler, eşeysizden eşeyliye nasıl geçildiği üzerinde ortaklaşamasalar da, evrimi cinsel üremenin başlattığı üzerinde örtükçe anlaşmışlarken, 'tekerli' diye anılan bir canlının üreme biçimi ve evrilme örüntüsü, evrim kuramında 'skandal' yarattı.

Tekerli (rotifer), su birikintileri gibi sucul ortamlarda yaşayan zararsız mikroskopik bir çokhücrelidir. Skandalı yaratan ise bunların bdelloid türüdür (b harfi okunmuyormuş). Bdelloid tekerlisi, eşeysiz üreyen iki bin çeşit canlıdan biridir. Bunların bazısı iki üreme biçimini de uygular. Ama bu türde, yaklaşık 300 yıldır bilinmesine, üzerinde sayısız gözlem, deney ve araştırma yapılmış olmasına rağmen hiç er b. tekerli görülmemiş. Eşeysiz üreyenlerin bazısı ise görece kısa bir süre sonra eşeyli üremeye geçmişler (en uzunu birkaç milyon yıl). Oysa b. tekerlilerinin, 80 milyon yıl öncesine ait yalnızca dişi reçine fosilleri var. Bu hayvanı şaşırtıcı kılan da kendini klonladığı kesin olmasına karşın eşeyliler kadar hatta onlardan fazla çeşitlenmeye uğramış olmasıdır. Örneğin eşeyli üreyen rotifer cinsinde (Rotifera, Monogononta) % 2.4 oranında bir çeşitlenme gözlenirken bizim tekerlilerde bu % 49 olmuş. İlk atalarından bu yana, erkeğe gerek duymadan 18 cins ve 1700'den fazla tür yaratmışlar.

Cinsellik, 'gen bencil değildir' ilkesini uygular ama 'gen bencildir' ilkesini ortadan kaldırmadığından amansız çelişkilere sahne olur.

İşte bu tek elle nasıl alkış tufanı koparılabildiğinin yanıtı, bu yıl, Cambridge Üniversitesi Biyoteknoloji Enstitüsü'nden Dr. Alan Tunnacliffe ve ekibinin çalışmalarından geldi. Science dergisinde (12 Ekim 2007) yayımlanan rapor, sanılanın tersine eşeysiz üremenin de mutasyonun çeşitlenerek korunumunu sağlayabileceğini göstermektedir. Yalnız şu var; üreme eşeysizdir ama bakterilerdeki bölünmeden ve kısa erimli eşeysiz üreyen başka canlılardan değişik olarak b. rotiferlerin yumurtaları çift kromozomludur.
Yani döllenmiş yumurta gibidir. Bu kromozomlar üzerindeki karakter genlerinin evrimlenme biçimidir çeşitliliği yaratan. Dolayısıyla bu b. tekerlisinin, er mi dişi mi olduğu sorusu ortada kalmıştır. Dış dünyada erkeğine rastlanmamaktadır ama aslında döllenmiş yumurtanın içinde saklıdır. Tıpkı elimizdeki bir çatalın içinde onu üreten işçilerin geçmiş emeklerinin saklı olması gibi. Böyle bakılırsa, tekerlilerin de kuralı bozmadığı, en başarılı eşeysiz üremede bile çeşitlenmenin erkeksiz olamayacağı söylenebilir. Bir zamanlar erkeği dışında olan tür, sert yaşama koşullarına uyayım derken onu içine almış görünüyor.