Çatalhöyük'te, 9 bin yıl önce, bir ev terkedilince duvarları, eşyaları, her şeyiyle birlikte gömülürdü.

Aslında oturduğun semti seviyordun sen. Ne de olsa Beyoğlu'na yakın, Mimar Sinan Camii'nin sokağında, bir zamanlar şehzadelerin oturduğu bir yer Cihangir. Ama birkaç neden bir araya geldi bu defa. Bir kısmını söylemiştin, diğer bir neden de kitapların eve sığmamasıydı. Tabii kitapların çokluğundan söz etmiyorsun, evin küçük olmasıydı asıl sıkıntın. Dolayısıyla kitaplarım yoksa ben de yokum dedin. Aradığın kitabı bulamıyorsan evin içinde, kendini de bulamıyorsun demektir. Gerçi Beyoğlu'nda sabaha kadar açık nöbetçi kitapçı bulmak mümkündür. Belki de dünyanın hiçbir yerinde bu kadar lüks bir kültür yoktur. Gören duyan da acayip okuyan bir şehir zanneder burasını!
İtiraf et ki, taşınmanın başka başka nedenleri de var ya, doğrusu sen bile bilmiyorsun.
Yaklaşık bir haftadır, derdest edilmiş bir halde yaşıyorsun evde. Siyah çöp torbalarına doldurulmuş giysiler, kolilerde kırılacak eşyalar, kitaplar, gazete kâğıdına sarılmış çerçeveli fotoğraflar ve resimler, sanki yarın gitmeyecekmişsin gibi hâlâ duvarda asılı duran Petersburg'un üç metre enindeki panoramik fotoğrafı. Afrika'dan getirdiğin bir mızrak da duvara yaslanmış, onu nasıl evden çıkaracaksın? Apartmanda ve çevrede halim selim biri bilirlerdi ya seni. Çuvala sığmayan koca bir mızrakla evden çıkınca insanlar ne düşünecek?

	Bir toplum, geçmişini anımsayabiliyorsa ertesi güne başlayabiliyor. Çatalhöyük bir bellği yaşatma projesidir. Gökhan Tan

İlk kez ev taşımıyorsun tabii ki. Kim bilir daha ne kadar taşınacaksın. Ama çok fazla taşındığın da söylenemez. Subay çocuğu da değildin ki oradan oraya dolaşmış olasın. Dostoyevski'nin Petersburg'da 25 kez ev değiştirdiğini öğrendiğinde şaşırmıştın. Sana ne kadar da çok gelmişti. Acaba eşyalarını kendi mi topluyordu, kitaplarını nasıl taşıyordu diye aklından geçirmiştin. Büyük ustanın, evlerini hep sokakların köşesinden seçmesine ne demeli? Hayatın iki yanını da görme arzusu mu? Sokağın her iki yanını gören pencerenin manzarasında illa ki bir kilisenin olması ise onun için anlaşılır bir durum. Sen de onun gibi bir kiracısın işte. Zaten insan bu dünyaya kiracı gelmiş, sen de kiracı üstüne kiracısın. Kendi seçimin. Bu defa taşımacı firması istemedin. Cenaze kaldırır bir titizlikte, başka ellerin geçmişinize ait eşyaları ağır plastik bidonlara doldurmasına nasıl dayanırsınız! Daha zahmetli olacağını bile bile, mutfak eşyalarını bir kenara bırak, diğer şeylerin neredeyse her biriyle tek tek ilgilendin. Bazı eşyalarını belki yıllardır eline almamışsın, kimisi çekmecenin en dibinde hiç ışık yüzü görmemiş. En çok da Namibya'dan, Tunus'tan, Zimbabve'den ya da Meksika'dan, dünyanın şurasından burasından aldığın şeyleri avucuna aldığında bir tuhaflık basmıştı. Zaman geçmişe akmaya başladı. İklimlerden iklimlere, yıllardan öbür yıllara sıçradın.
Bazı eşyalarınla üzülerek oracıkta vedalaştın. Daha fazla taşımanın manası yok. Örneğin çalışma masan. Senden önce mi yaşlandı ne? Ayaklarını bastığın yer, kestane ağacıyla bandajından çözülmüş. Ah o cam örtülü bambu masan, çok kahrını çekti çok. Ama biliyorsun ki, hayatının önemli bölümü masanda geçiyor ve yeni bir hayata başlayacağına göre masanı da değiştirmek zorundasın-en azından senden daha sağlam olanıyla. Onu oracıkta, odanın köşesinde bıraktın. Üstündeki tozları bile almadın. Öylece kalsın, onu heveslendirmeyeyim dedin. Belki döner geri, alırsın bile. Ama söz vermedin.
Ian Hodder anlatmıştı, Çatalhöyük'te evler terk edilirken, siloların ovulmasına, ocakların doldurulmasına, yerlerin temizlenmesine, kalasların sökülmesine ve odaların doldurulmasına büyük özen gösterilirmiş. Bütün bunlar incelikli bir terk etme sürecini akla getiriyormuş. Evler terk edilirken yapılan `temizlik' de neyin nesi acaba? Hodder da buna bir açıklama getirmekte zorlanmıştı. Belki de, zaten döşemenin altına gömdükleri ölüleriyle birlikte yaşayan Çatalhöyüklüler, evden çıkarken her şeyi pirüpak bırakmak istiyorlardı atalarına. Çatalhöyük, toplumsal belleği devam ettirme arzusundaki insanların buldukları bir çözüm değil miydi? Yerleşmenin, buraya yerleşmelerinin sebebi, Hodder'ın söylediğine göre, toplumsal belleği devam ettirmek. Bir toplum, başlangıcını ve geçmişini biliyorsa ertesi güne başlayabiliyor. Evet öyle... öyle... öyle! Bunu anımsamak ve anımsatmak için bazı yollar deniyor. Çatalhöyük'te duvarların ve yerin sürekli olarak sıvanması ve temizlenmesi belleğin devamını sağlayan bir ritüel Hodder'a göre. Hatırladıkları sürece yaşayabiliyorlardı. Bu yüzden bir evi terk etmeye karar verdiklerinde, artık çok eskidiği için ya da yeni kuşaklara yetmediği için ya da henüz bilemediğimiz başka bir sebepten ötürü, bütün belleklerini ifade ettikleri evi, bir insanı gömer gibi törenle ve eşyalarıyla birlikte toprağın altına koyuyorlardı.
Neyse, her şeyin daha az anlam taşıdığı, daha rasyonel, bilimsel ve işlevsel bir zamanda yaşıyorsun. Bugün taşınıyorsun. Bir hafta sonra da ikinci büyük taşınmayı yaşayacaksın. İşyerin başka bir binaya nakledecek kendini. İki taşınmanın aynı ana rastlaması bir tesadüf mü sence? Yoksa ağlarını ören birileri mi var kaderinin? Pek çok ayrılığı sıkıştırdın bir haftaya. Bir kampanya düzenler gibi.
Ve, evden çıktın. Taş merdivenleri son bir kez daha tırmanmaya başladın Akarsu Yokuşu'ndan-adına bakılırsa eğer, belli ki çok yıllar önce buradan bir ırmak akıyordu. Evet son bir kez tırmandın bu merdivenleri. Uzağı görmekten uzak, darağacına gider gibi.

Sayı 130 / Ocak 2004