Başur Çayı kıyısında bulunan Başur Höyük İÖ 4. binyılda Güney Mezopotamya kökenli toplulukların ticari bir üssü halindeydi. Yerleşme bu misyona olasılıkla coğrafi konumu sayesinde sahipti. Fotoğraflar: Başur Höyük Kazı Arşivi

Ilısu Barajı'nın tamamlanmasıyla büyük bir bölümü sular altında kalacak eşsiz Botan Vadisi, Dicle Nehri'ne su taşıyan vadilerden biridir. Kuzeyden gelen Bitlis Çayı, Siirt civarında Başur Çayı adını alarak Botan Çayı'na (Uluçay) dökülür. Vadiyi Başur, Kezer gibi çok sayıda dere ve çay besler. Bitlis Çayı'nın içinden aktığı Bitlis Vadisi ise, Doğu Anadolu ile Mezopotamya arasında erken dönemlerden itibaren önemli bir geçit oluşturur. Bitlis Vadisi'nin güneyde bittiği, tarım arazilerinin başladığı alanda bulunan Başur Höyük, bu jeopolitik konumundan dolayı kültürel ilişkiler ve ticari açıdan seçkin bir yerde; Siirt'ten kuzey, batı ve güneye giden yol kavşağının kesiştiği bir noktadaydı. Geçtiğimiz yıl açığa çıkarılan Uruk dönemi yapı kalıntıları da yerleşmenin İÖ 4. binyılda ne denli önemli merkez olduğunu ortaya koydu.
Başur Höyük, Siirt'in batısındaki Aktaş köyü, Bakır mezrası sınırları içerisindedir. Amerikalı arkeolog Robert J. Braidwood ve Halet Çambel tarafından 1963 yılında gerçekleştirilen Siirt ili yüzey araştırmasında saptanan yerleşme kayıtlarda Başur Çayı kenarındaki S 64 / 4 adlı höyük olarak geçer. 250x150 metre boyutlarında bir alanı kaplayan ve kültürel dolgusu yaklaşık 15 metreye ulaşan höyüğün batı bölümü Başur Çayı'nın zaman zaman yükselen suları tarafından tahrip edilmiştir.

Yerleşmedeki yapılar İÖ 14. yüzyılda gerçekleşen bir depremle tahrip olmuş.

Halen devam eden Başur Höyük kazılarına 2007 yılında Mardin Müzesi ile Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü adına bir ekip tarafından başlandı. Elde edilen veriler yerleşim yerinin İÖ 7. binyıldan günümüze kadar iskân edildiğini gösteriyor. Höyük üzerinde yakın zamana kadar bulunan modern köy, İS 12-14. yüzyıllara tarihlenen ortaçağ yapıları ile birlikte İÖ 1. ve 2. binyıl kalıntılarının bir bölümünü tahrip etmiş. Höyük yüzeyine yakın seviyelerde ise İÖ 4 ve 2. binyıla ait yapılarının geniş alanları kapladığı gözleniyor. İÖ 2. binyılın ikinci yarısına tarihlenen bu mekânlar taş temel üzerine iki katlı kerpiç yapılardan oluşuyor. Zemin katların büyük bir bölümü depo amaçlıydı ve gerek duvarları, gerekse mekân içlerindeki buluntuların duruşlarından yapıların büyük bir depremle tahrip oldukları anlaşılıyor. Veriler depremin yaklaşık olarak İÖ 14. yüzyılda gerçekleştiğini kanıtlıyor.

Uruk dönemi, standart boyutlarda üretilen kaplar ürün dağıtımının da kontrol altında olduğunu gösteriyor,

Kazı alanında ortaya çıkartılan diğer bir dönem ise İÖ 4. binyılın ikinci yarısına tarihlenen Güney Mezopotamya kökenli Geç Uruk evresidir. İran, Kuzey Suriye ile Güneydoğu Anadolu gibi geniş bir alanda görülen bu kültürün yayılım nedenleri arasında hammadde kaynaklarının daha etkin kullanımına yönelik yeni bir ekonomik modelin olduğunu söyleyebiliriz. Bu merkezi yapılanma erken devlet oluşumuna giden sosyo-ekonomik sürecin temel unsurlarını oluşturuyor. Bu amaçla Uruklu yönetici ve tüccarlar çevre bölgelerde ve Güneydoğu Anadolu'da tarımsal ve hammadde kaynakları açısından zengin olan alanlara kentsel nitelikte idari merkezler kurmuşlardı.
Bu yerleşimler zamanla büyüyerek, Uruk ticaret ağının ticari istasyonları haline geldiler. Bu merkezi yapılanmada tapınak, ekonomik ve idari merkez olarak önemli bir işleve sahipti. Artı ürünün oluşması açısından ve ekonomik sistemi ayakta tutan ana etken tarımdı. Bu nedenle tapınak ve çevresindeki tahıl depolarının denetimi ve kullanımı özel bir öneme sahipti.

Başur Höyük'ten çıkan Anatanrıça figürini İÖ 2. binyıla ait.

Bu döneme ait kazısı yapılan alanlarda tapınak olarak adlandırılacak bir yapı henüz bulunmamasına rağmen, geniş alanlara yayılan depo odalarının varlığı, höyüğün Geç Uruk döneminde idari bir merkez olabileceğini akla getiriyor.
Yaklaşık 1.50 metre kalınlıktaki depo duvarları, taş temel üzerinde kerpiçtendi. Aralarında avlular bulunan depo mekânlarının içlerinde çok sayıda kâsenin yanı sıra bol miktarda mercimek, arpa ve buğday kalıntısı bu yapıların işlevini kanıtlar. Depo mekânlarının bulunduğu alanın ortasında, içerisinde çapı 1.80 metreye ulaşan bir ateş çukurunun bulunduğu bir başka mekân daha bulunmaktadır. Basit bir ocak olarak tanımlanamayacak bu ateş çukuru neredeyse bulunduğu mekânın tamamını kaplayacak büyüklüktedir. Ateş odası olarak adlandırdığımız bu mekânın işlevi ve depolarla ilişkisi ise gelecek yıllarda cevaplanmayı bekleyen sorular arasında yer alıyor.

Yazı: YARD. DOÇ. HALUK SAĞLAMTİMUR, EGE ÜNİVERSİTESİ, ARKEOLOJİ BÖLÜMÜ / Atlas Şubat 2009, sayı 191